Gratis, nieuwe media en Nederland

Abstract

De nieuwe digitale economie is een fenomeen dat in opgekomen door nieuwe netwerktechnologieën. Als gevolg zijn verdienmodellen veranderd en is er een nadruk gekomen op het ‘gratis’ zijn. Deze analyse zal bekijken hoe Nederland zich verhoudt in relatie tot de nieuwe digitale economie en in het bijzonder de gratis-element.

Inleiding

De laatste jaren wordt er veel gesproken over een nieuwe digitale economie waarin ‘gratis’ het sleutelwoord is. Gratis producten, gratis diensten, gratis dat legaal of illegaal is, gratis arbeid, oftewel vrijwillige arbeid etc.. Deze economie is ontstaan door de ontwikkeling van nieuwe communicatietechnologieën over de hele wereld en er wordt verwacht dat dit fenomeen alleen maar meer zichtbaar wordt naarmate de netwerken toenemen. Zo zegt Chris Anderson dat “gratis werkt”. Gratis is een paradox: er kan een hoop worden verdiend, zonder dat mensen voor iets betalen.¹ Een bekend voorbeeld is Google. Consumenten betalen niets voor het gebruik van alle Google-diensten, maar toch is het één van de meest winstgevende ondernemingen in Amerika. Dan is er Facebook. Gratis voor gebruikers en het meest succesvolle sociale netwerk dat zelfs in 2007 blijkbaar al een overnamebod van 15 miljard dollar afsloeg. Het is niet vreemd dat andere bedrijven proberen het succes na te bootsen door middel van gratis producten/diensten. Toch is niet alles positief aan gratis. Het internet heeft ervoor gezorgd dat men nu zo gewend is aan sommige dingen gratis te krijgen, dat er kan worden gesproken van piraterij. Op grote schaal wordt over de hele wereld illegaal gedownload en als gevolg worden economische verdienmodellen gedwongen mee te veranderen, waardoor sommigen stellen dat we nu in een nieuwe digitale economie leven. In Nederland wordt ook naar hartelust geëxperimenteerd met gratis producten/diensten, wat via de geaggregeerde artikelen naar boven komt. Omdat ik toch wel nieuwsgierig ben naar hoe Nederland zich verhoudt in relatie tot gratis en de nieuwe digitale economie, zal mijn eindanalyse hierover gaan.

De nieuwe digitale economie

Richard Barbrook stelt dat de nieuwe economie een gemixte economie is, dat alleen is ontstaan door nieuwe netwerktechnologieën en nieuwe soorten werkers. Drie elementen worden hierbij gecombineerd: het publieke element, de markt en het ‘geven’.

“Crucially, people need sophisticated media, computing and telecommunications technologies to participate. (…) The ‘New Economy’ is an advanced form of social democracy.”²

Er zijn verschillende perspectieven op de nieuwe digitale economie. Wel kan men zeggen dat de schrijvers hierover vaak wel een positieve blik hierop hebben. In plaats van te treuren om het verlies van de traditionele verdienmodellen, kan men net zo goed een pionier zijn in de nieuwe digitale economie.Niet iedereen is hier blij mee. Bedrijven doen nog steeds hun uiterste best om hun eigen belangen te beschermen en daardoor gratis, oftewel illegaal downloaden, uit te bannen. Lawrence Lessig argumenteert dat dit niet per se hoeft. Hij is voor een free culture, waarin er nog steeds eigendomsrechten zijn, maar dat er niet zo extreem wordt omgegaan in het licht van de veranderende digitale cultuur.³

Operationalisering

Er zijn dus verschillende manieren waarop men kan kijken naar de digitale economie. Om te weten hoe de Nederlandse kranten er echter over schrijven, ga ik eerst de geaggregeerde artikelen met de tag ‘gratis’ eruit halen. Hierbij kijk ik niet naar de tijdsperiode waarin ze zijn getagd, omdat dit niet relevant is. Ik zoek uit in relatie tot welke tags ze het meest gebruikt zijn en verdeel ze daarna in verschillende categorieën, zoals gratis producten, diensten enz.. Ook kijk ik of het positief, neutraal of negatief geschreven is en waarom. Ik heb al kort uitgelegd wat de nieuwe digitale economie is met behulp van de literatuur en proberen dit ook uit te zoeken of dit zichtbaar is in Nederland. Met Google Insights wil ik kijken of de Nederlandse trends ook gelden voor de wereldwijde trends.

Resultaten

Ik begin met het eruit halen van uit alle tot nu toe geaggregeerde artikelen met de tag ‘gratis’. In de afgelopen maanden zijn er 56 artikelen geaggregeerd die hiermee te maken hebben. De tags die het meest hiermee worden gecombineerd zijn internet (15), downloaden (10), online (10), software (9), Google (8), Nederland (8), iPhone (7), informatie (7), website (7) en Microsoft (7). De overige meest gebruikte tags staan in onderstaande tagcloud.

Men ziet al snel dat het vooral om producten gaan, maar voor de zekerheid maak ik zelf drie twee categorieën aan. Ik kom hierbij uit zakelijk/economie, piraterij en overig. Bij zakelijk/economie worden ook de expliciete gratis producten/diensten ondergebracht. Eerder zaten ze in een aparte categorie, maar het bleek dat het soms moeilijk was om te kiezen of ze in deze categorie moesten blijven of toch in zakelijk/economie, omdat ze overlapten en dus voegde ik ze samen. Piraterij gaat echt expliciet over piraterij en de gevolgen. Zo heb ik het artikel Een gratis jukebox tegen piraterij niet in deze categorie gezet, omdat het over Spotify gaat en de muziekverdienmodellen. Zodra een artikel meer over gratis producten/diensten begint te schrijven, zet ik het in de categorie zakelijk/economie. In overig zitten de artikelen die alleen het woord gratis in het artikel hebben opgenomen, maar verder niet relevante is voor de analyse. Zo gaat het artikel Twitteren om een lift naar huis alleen om de chaos op het station van Utrecht na een treinstoring.

Omdat gratis afhankelijk van het onderwerp vaak een positieve of negatieve bijklank heeft, kijk ik ook of het artikel positief of negatief is over de gevolgen van het gratis zijn. Hierbij kwam ik uit op 44 positieve artikelen, meestal toch wel vanwege de hoeveelheid artikelen die gingen over gratis producten/diensten. Neutraal is gelinkt aan overig van de vorige tabel, omdat hier geen nadruk ligt op gratis. Wel opvallend is dat er 4 artikelen over piraterij gaan en toch 8 negatieve artikelen. Dit komt door artikelen als Gratis versie van roman Michel Houellebecq van het net gehaald, waarin gratis wordt gezien als slecht of app van de dag: Baby Babble, waarin een app slecht wordt beoordeeld. Het is weliswaar gratis, maar men verwacht toch wel een bepaalde kwaliteit.

De grote hoeveelheid positieve zakelijk/economische artikelen komen vooral van de gratis producten/diensten die worden geleverd. Die zijn heel erg verschillend en richten zich allemaal op hun eigen (relatief kleine) doelgroep. Hierbij komen we dan snel uit bij de long tail van Chris Anderson. De long tail is een term die vaak wordt gebruikt bij niche marketing en vooral is opgekomen door het internet. Dit betekent dat men in plaats van de grote dominante markt zich richt op de kleinere niche markten. Dus in plaats van zich richten op de 20 procent hits-regel, wordt juist zo veel mogelijk gericht op zo veel mogelijke doelgroepen met een variëteit aan producten/diensten. De winst moet komen door zo weinig mogelijk kosten te hebben door het internet. Door het internet kan makkelijk veel mensen worden aangesproken en hoeft niet of minder te worden betaald voor winkelplaatsing en distributie. ⁴ Soms worden producten/diensten gewoon gratis aangeboden als extra dienst of in de hoop dat er in de toekomst winst wordt gemaakt. Als voorbeeld licht ik de gratis apps uit. Zo zijn er inhoudelijk gezien 12 artikelen over gratis apps, wat voorbeelden van uitgelichte apps zijn of algemene artikelen. Kijken we naar de algemene trend hiervoor voor het afgelopen jaar in Nederland in Google Insights, dan ziet men wel een stijging hiervoor. Een logische beredenering is dat dit samenhangt met de populariteit van smartphones. Kijken we naar de wereldwijde trends, dan zien we dat Nederland niet ver achter loopt.

Conclusie

Wat deze artikelen duidelijk maakt is dat er in Nederland niet zo snel negatief wordt gesproken over piraterij. Er is een grote nadruk op gratis producten/diensten en waar van toepassing de ‘grote mogelijkheden’ die er ermee kunnen worden behaald. Dit zal te maken hebben met Nederland die vooral een voorstander is van de vrijheid op het internet.

1. Anderson, Chris. 2004. Free, hoe het nieuwe Gratis de markt radicaal verandert. Amsterdam: Nieuw Amsterdam, p12 [↩]
2. Barbrook, Richard. 1998. The Hi-Tech Gift Economy. First Monday, 3, 12. [↩]
3. Lessig, Lawrence. Free Culture. New York: The Penguin Press, p. 15. [↩]
4. Anderson, Chris. 2004. Long Tail. Wired Magazine, 12,10 [↩]