Wikileaks en het onzichtbare debat

Governments of the Industrial World, you weary giants of flesh and steel, I come from Cyberspace, the new home of Mind. On behalf of the future, I ask you of the past to leave us alone. You are not welcome among us. You have no sovereignty where we gather.

Met deze quote begint John Perry Barlow zijn Declaration of the Independence of Cyberspace. In dit korte stuk worden de grondbeginselen van het internet verwoord. Internet wordt neergezet als extreme vorm van democratie. De afgelopen weken ligt de vrijheid van deze democratie onder vuur, door de manier waarop de regering van de Verenigde Staten probeert invloed uit te oefenen op de informatiestroom die op gang is gebracht door Wikileaks.  Wat er nu gaande is, is van groot belang voor toekomstige generaties. Het punt is bereikt dat de vrijheid van het internet in het geding is gekomen.

Wikileaks in het oorlogsveld

Volgens Jos de Mul zijn ‘informatiestromen het zenuwstelsel van de informatiesamenleving waar we in leven’. Het internet heeft grote invloed op de beheersing en manipulatie van die informatiestromen. Van belang binnen dit debat is  de verschuiving van gecentraliseerde – naar gedistribueerde netwerken zoals beschreven door Galloway.

Galloway omschrijft het internet als een  gedistribueerd netwerk; flexibel, zonder centrale machtspunten. Hiertegenover kunnen we de ‘oude’ media als gedecentraliseerd netwerk plaatsen; stugger en hiërarchisch. Netwerktheorie kijkt hier kritisch naar en vraagt zich af in hoeverre er nieuwe vormen van hiërarchie ontstaan binnen de gedistribueerde netwerken (zoals het internet). De afgelopen tijd heeft Wikileaks de strijd aangewakkerd om machtsuitoefening over de technologische en informatie infrastructuren van het internet. Deze discussie is van enorm belangrijk voor onze toekomst.

Volgens Alexander Klöpping in De Wereld Draait Door kan Wikileaks worden gezien als counterbeweging tegen de surveillance van burgers. We leven in een Big Brother tijdperk waarin men continue worden gesurveilleerd. Overheden weten alles over hun burgers. Het internet met zijn open informatie infrastructuur biedt de burger de mogelijkheid om de rollen om te draaien, om overheden en politici op hun beurt te ‘surveilleren’. Wikileaks speelt hierop in en maakt gebruik van het internet als gedistribueerd netwerk om informatie te verspreiden. De clash die nu is ontstaan gaat over hoe ver de informatiestroom vrij mag blijven vloeien, en hoe de technologische infrastructuur belemmerd kan worden. De Amerikaanse overheid, die China veroordeelde vanwege hun internet censuur, begint dit nu zelf te praktiseren. Zo heeft PayPal onder druk van de Amerikanen donaties aan Wikileaks stopgezet. Hetzelfde is gebeurd met Visa, Mastercard en Amazon. Deze acties druisen in tegen de grondwaarden van het internet zoals verwoord door Barlow.

Clay Shirky mengt zich online in het debat op zijn blog. Hij veroordeelt de acties van de Verenigde Staten en hun pogingen om Wikileaks stop te zetten. Hij predikt democratische processen en reageert fel op de manier waarop de VS hier omheen proberen te werken: ‘If it’s OK for a democracy to just decide to run someone off the internet for doing something they wouldn’t prosecute a newspaper for doing, the idea of an internet that further democratizes the public sphere will have taken a mortal blow’.

Wikileaks lag vanaf de cablegate aankondiging vrijwel constant onder ‘technologisch’ vuur. Toen de site er uit lag doken er tal van mirror sites en sites met links naar ‘verborgen’ mirrors op. Ondanks de pogingen tot censuur bleek het gedistribueerde internet hiertegen bestand. Op dit moment vuren Wikileaks aanhangers technologisch terug op vijanden van de website. Assange’s informatieoorlog is uitgemond in een cyberoorlog met ‘hacktivisten’. Wikileaks bevindt zich op het slagveld tussen het politieke etablissement en het open web. Inzet van de strijd: internetvrijheid en –democratie.

These are perilous times for online freedom, with political and commercial interests moving seemingly in tandem to choke off the open and generative nature of the internet. Threats are coming from “national security” actors seeking new powers to monitor and control online communications; from political players seeking to intimidate various voices online; from opportunistic attorneys general playing for headlines by bashing online community sites; from pipeline owners seeking to lock in artificially high profits by throttling online communications; and also from online commercial platforms that take a narrow and unreliable view of their role as providers of a public forum.  (Micah L. Sifry naar aanleiding van Yochai Benkler)

Metareporter versus blogosphere

In hoeverre komt deze discussie die online gevoerd wordt terug in de pers? Wordt er over bericht? Op welke manier berichten kranten überhaupt over Wikileaks? Om deze vragen te beantwoorden kijken we allereerst naar de meest voorkomende tags bij de artikelen uit de metareporter database. De 32 meest voorkomende tags leveren de volgende tagcloud op:

Direct valt op dat Julian Assange (65 tags), de oprichter van Wikileaks, meest besproken is. Een blik op de andere tags schetst een vrij algemeen beeld van de Wikileaks. Documenten (48), Amerika (43), klokkenluiderswebsite (43) en VS (38) vormen met Julian Assange de top 5 tags. Verder zijn er geen tags te vinden als ‘(internet) vrijheid’, ‘censuur’, ‘persvrijheid’, ‘informatie oorlog’ ‘online democratie’ etc. die passen bij het debat dat online gevoerd wordt. Op het eerste gezicht lijkt het er dus op dat de pers hier niet over spreekt. Wel wordt er veel gesproken over Assange’s vervolging en arrestatie (verkrachting, arrestatie, Zweden),  de cyberoorlog die is ontstaan door de weigering tot monetair verkeer met Wikileaks door Mastercard en Paypal (mastercard, paypal, hackers), en Wikileaks in het algemeen (klokkenluiderswebsite, internet, publicatie, documenten).

Deze tagcloud lijkt erop te duiden dat er weinig verdieping wordt geboden door de kranten rond het onderwerp van informatiestromen en internetvrijheid. De tagcloud is echter slechts een indicatie. Om een beter beeld te krijgen van de onderwerpen die aangekaart worden in de pers, is als volgt te werk gegaan. Allereerst is de grafiek van mijn vorige trendanalyse aangevuld. Dit levert het volgende plaatje op:

Op basis hiervan is er gekozen voor een onderzoeks tijdframe van een maand (15 november-15 december). Binnen deze tijd is er verreweg het meest gepubliceerd over Wikileaks (172 artikelen zijn op moment van schrijven geaggregeerd) en door deze afbakening toe te passen worden berichten over de eerdere Wikileaks explosie (Irak leaks) buiten beschouwing gelaten. We kijken nu puur en alleen naar de meest recente nieuwsuitbarsting naar aanleiding van cablegate.

Gepoogd is om de 172 artikelen uit deze periode in te delen in categorieën. Zo wees de tagcloud al op de vervolging en arrestatie van Assange met verscheidene tags. Dit onderwerp heeft de categorie ‘juridisch’ gekregen. De lijst ziet er als volgt uit:

• Leaks: binnen deze categorie vallen uitsluitend berichten die gaan over de gelekte documenten en hun inhoud. Klik hier voor een voorbeeld.
• Politiek: artikelen over diplomatie, politieke reacties en voornamelijk reacties van de Verenigde Staten vallen hieronder. Klik voor voorbeeld.
• Juridisch: Julian Assange’s vervolging en arrestatie, de juridische vragen die hierbij komen kijken en de juridische blik op Wikileaks vallen binnen deze categorie. Klik voor voorbeeld.
• Algemeen: de categorie waarbinnen artikelen vallen die slechts uitweiden over Wikileaks in het algemeen, van uitleg tot zeer algemene berichtgeving over de werkzaamheden. Functioneert in zekere zin als algemene restcategorie. Klik voor voorbeeld.
• Cyberoorlog: alle berichten over de boycot van Amazon, PayPal, Visa en Mastercard en de cyberoorlog die hacktivisten hierdoor zijn begonnen vallen onder deze categorie. Klik voor voorbeeld.
• Meta: deze categorie bevat alle artikelen die Wikileaks plaatsen in een bredere context en enigszins een verdieping bieden voor de lezer. Klik voor voorbeeld.
• Julian Assange: naast artikelen over zijn vervolging en arrestatie zijn er ook berichten over de man zelf, wie hij is en wat zijn visie inhoudt. Onder deze categorie worden ze geplaatst. Klik voor voorbeeld.
• Hosting: alle berichten die gaan over hosting en server problematiek, het platleggen van websites en mirrors vallen onder deze categorie. Klik voor voorbeeld.
• Interne organisatie: deze categorie verzamelt artikelen waarin gesproken wordt over de interne organisatie van Wikileaks, het functioneren en de (on)vrede die heerst binnen de organisatie. Klik voor voorbeeld.

De kritische noot die bij deze indeling moet worden geplaatst is dat een aantal artikelen moeilijk in slechts één categorie is te scharen omdat de onderwerpen vaak overlappen. In die gevallen is er gekozen voor het meest prominente onderwerp.

De volgende grafiek geeft weer hoe de verdeling over de verschillende categorieën is:

Veruit de meeste berichten (30%) gaan over de cables die zijn gelekt en de inhoud van deze documenten. Op de tweede plaats komt de categorie politiek (16%). Dit is vooral de reactie van regeringsleiders (de VS en Hillary Clinton specifiek) op de publicatie en de inhoud van de gelekte cables. Sinds de arrestatie van Julian Assange is de derde categorie, juridisch, erg groot geworden. 12% van de berichtgeving over Wikileaks heeft te maken met de vervolging, arrestatie en mogelijke uitlevering van Assange. Een klein gedeelte uit deze categorie behandelt de juridische kant van het algemene debat rond Wikileaks. De categorie algemeen staat met 10% op de vierde plaats. Een behoorlijke hoeveelheid die voor deze analyse van groot belang is. Opgeteld met de ‘oppervlakkige’ categorie Leaks, gaat maar liefst 40% van alle berichtgeving over puur algemene informatie. Dit kan samenhangen met het feit dat de top 3 van auteurs bestaat uit ‘onbekend’ (10%), ANP (9%) en AP (8%). Dit lijkt de aanname die is gedaan aan de hand van de tagcloud, dat de Nederlandse pers slechts oppervlakkig bericht over Wikileaks, te ondersteunen. De enige context en verdieping die wordt geboden vinden we in de vorm van categorieën politiek, juridisch, meta en Julian Assange. Cyberoorlog, hosting en interne organisatie (samen 18%) bieden niet zozeer verdieping, ze berichten voornamelijk de ‘feiten’.

De categorie meta (8%) plaatst Wikileaks in een bredere context, maar de artikelen uit deze categorie bestaan slechts uit kritiek op Wikileaks en Julian Assange, en het debat over transparantie in de samenleving. Er zijn dus geen artikelen gevonden die een inhoudelijke bijdrage leverden aan het debat over internetvrijheid, censuur, vrijheid van meningsuiting op het democratische web.

Concluderend

Het lijkt erop dat de Nederlandse pers zich in haar berichtgeving over Wikileaks beperkt tot nieuwsfeiten en geen verdieping biedt. Yochai Benkler verklaart dit door te stellen dat ‘The Internet is setting the agenda, broadcast media just provides amplification’.

Wikileaks hebben een cyberoorlog ontketend die leiden tot een belangrijk debat over internetvrijheid. Dit debat vindt plaats online, niet in de kranten. In de woorden van een blogger:

Wikileaks  has ignited a debate about the rights and responsibilities attached to freeing information. It has illustrated that Governments, however well intentioned, do not have the best judgement in terms of what it is right for citizens to know. It has shown that the established media no longer necessarily gets to make that call either, and forces us all to think about the consequences of that shift. (Emily Bell)

Bron:

Galloway, Alexander. 2004. Protocol: How Control Exists after Decentralization. Cambridge, MA: MIT Press, 28-54.

Plaatje:

Wordle.net