De ov-chipkaart in 2009 en 2010

Oktober 2009. Na een aantal experimenten met de ov- chipkaart, zoals in de Rotterdamse metro, wordt het digitale vervoersbewijs op het hele net van de NS ingevoerd. Het openbaar vervoer in Amsterdam en Rotterdam is inmiddels helemaal op de ov-chipkaart overgestapt, maar wanneer de rest van het land zal volgen is nog niet duidelijk. Ook is het de vraag of het digitale vervoersbewijs ooit de plaats van de papieren versie in zal nemen aangezien de vervoerders dit alleen zullen doorzetten wanneer het nieuwe middel volledig is geaccepteerd.

Na een aantal weken de Spits! in de gaten te hebben gehouden en geaggregeerd, ben ik zelf een aantal artikelen tegen gekomen over de ov-chipkaart en de kwesties rondom dit onderwerp zoals het artikel Op dood spoor? Lawine van klachten over ov-chipkaart. Met de start van blok 2 is het dan nu tijd voor een minder kwalitatieve en meer kwantitatieve benadering van Metareporter. We gaan kijken naar de tags die we mee hebben gegeven aan de krantenartikelen in de database en die zo veelzeggend kunnen zijn.

Wanneer we kijken naar de database van 2009 zien we dat er 43 berichten zijn getagd met ‘ov-chipkaart’. November 2009 was hiermee in 2009 de maand waarin het meeste werd bericht over de ov- chip. Hoe zit dat met de nieuwsberichten dit jaar? En welke problemen komen er naar voren in deze artikelen? Zijn er overeenkomsten en/of verschillen tussen de problemen in 2009 en 2010? Een kanttekening hierbij is wel dat we pas op de helft zitten van het vak en de database dus nog niet zo vol zit als die in 2009. Daarbij werd er vorig jaar in de maand november het meeste getagd met ov-chipkaart. Tot nu toe lijkt er dit jaar in oktober het meest bericht te zijn over dit onderwerp, maar de maand november is pas net weer begonnen dus kan ik deze nog niet meenemen in mijn analyse. Het lijkt mij interessant om te kijken naar de manier waarop er wordt geschreven over de ov-chip in vergelijking met vorig jaar. Dit ga ik doen door de tags van de maanden waarin het meest getagd werd over het onderwerp, november 2009 (15 berichten over de ov-chipkaart) en oktober 2010 (17 berichten over de ov-chipkaart), met elkaar te vergelijken.

Zelf denk ik dat privacy altijd een issue is dat gepaard gaat met de registratie van persoonlijke informatie. Ik was erg verbaasd toen er vorig jaar door de conducteur om mijn kaart werd gevraagd, waarna hij zei: “Zó helemaal naar Deurne geweest gisteren?”. Ik had er tot dan toe nooit bij stil gestaan dat je reisgeschiedenis te bekijken is door iedere willekeurige conducteur. Steeds vaker hoor je, niet alleen over de ov- chipkaart, klachten over de digitalisering van persoonsgegevens en de risico’s die hiermee gepaard gaan. Verschillende organisaties, zoals Bits of Freedom en het Rathenau Instituut houden zich bezig met het beheer van gebruikers gegevens op het internet. Het Rathenau Instituut kijkt vooral naar netwerktechnologieën als de OV-chipkaart die steeds meer de maatschappelijke discussie aanwakkeren, vooral op het gebied van privacy. Zij stellen dat we steeds meer ‘in het net’ gaan, doordat veel aspecten van het dagelijks leven tegenwoordig deel uitmaken van een groot overheersend netwerk. In het werk Check in / Check uit. De digitalisering van de openbare ruimte van het Rathenau Instituut wordt de discussie over privacy benaderd met het begrip ‘identiteitsbeheer’. Nu we ons steeds meer op het net bevinden en meer gegevens achterlaten, wordt onze fysieke identiteit aangevuld met een steeds meer veelzijdige virtuele identiteit. Voor de burger is het een missie om nu een balans te vinden tussen controle geven en nemen. Daarbij is het van belang ons bewust te worden van deze situatie en meer bewust om te gaan met persoonlijke informatie. Volgens de auteurs willen burgers helemaal niet altijd anoniem blijven in de openbare ruimte, maar willen juist soms wel herkend worden om zo bijvoorbeeld gebruik te kunnen maken van de voordelen van een gepersonaliseerde aanpak¹.

Een andere inslag vinden we bij Bits of Freedom. Zoals de naam al aanduidt zijn dit strijders voor vrijheid en privacy op het internet. Deze vrijheid zien zij niet als vanzelfsprekend, aangezien er steeds meer persoonlijke gegevens worden opgeslagen en gebruikt voor onder andere commerciële doeleinden. Om aan het licht te brengen welke gebruikersgegevens zijn gelekt heeft de organisatie Zwartboek datalekken opgericht, waarin datalekken worden bijgehouden. Hiermee wil Bits of Freedom ervoor zorgen dat het betreffende lek zo snel mogelijk gedicht wordt.

Persoonlijk denk ik ook dat ‘privacy’ één van de grootste tags zal zijn als in onze database. Ook ga ik er vanuit dat er verschillen zullen zitten in de tags van vorig jaar en die van dit jaar. Het nieuwe vervoersbewijs wordt nu al een tijdje gebruikt en ik neem aan (of hoop) dat de punten die vorig jaar in de krantenberichten vermeld werden, ondertussen wel zijn aangepakt.

Om mijn analyse te kunnen uitvoeren ben ik gaan kijken in de database van 2009. Hier bleek dat er in totaal 43 keer getagd was met ‘ov-chipkaart’. In 2010 zijn dat er tot nu toe 36. Zoals ik al eerder heb vermeld kun je nog geen conclusies vastbinden aan deze aantallen, omdat het vak van vorig jaar al afgerond is en dit jaar nog niet. Daarom heb ik ook gekeken naar de aantallen van september en oktober in dit jaar en vorig jaar. Dit jaar is er in september 16 keer en in oktober 17 keer getagd met ‘ov-chipkaart’ waarmee je uitkomt op een totaal van 33 tags in deze maanden. Vorig jaar is er in de maand september 14 keer en in de maand oktober 11 keer getagd met ‘ov- chipkaart’, waarmee je uitkomt op een totaal van 25 tags. Hiermee lijkt het erop dat we dit jaar al iets voor lopen op het aantal krantenberichten over de ov-chipkaart.

Vervolgens ben ik gaan kijken naar de kernwoorden en problemen die ik kon formuleren na het lezen van de desbetreffende artikelen. De kernwoorden die ik hieruit heb gedistilleerd, heb ik omgezet in een tagcloud:

November 2009

Oktober 2010

Wat uit deze tagclouds duidelijk wordt, is dat het dubbel opstaptarief van het begin af aan een probleem is geweest en dat dit nu nog steeds geldt. Er is blijkbaar niet veel gedaan aan het oplossen van deze veelvoorkomende irritatie. In de tagcloud van november 2009 is ‘Problemen rondom invoering’ de grootste tag. In de tagcloud van oktober 2010 blijkt deze tag helemaal niet meer voor te komen en is ‘Vergeten uit te checken’ het grootste geworden. Dit lijkt mij een vrij logische uitkomst, omdat de ov-chipkaart in november 2009 pas net was ingevoerd op het hele net van de NS. Inmiddels hebben veel reizigers ervaringen opgedaan met het vervoersbewijs en is niet iedereen even positief. Dit valt daarom in de lijn der verwachtingen, aangezien de problemen in november 2009 niet allemaal zichtbaar waren. Mijn enige contra-intuïtieve bevinding bij deze analyse is dat ik in eerste instantie er vanuit ging dat privacy een grote tag zou zijn in beide clouds, maar achteraf blijkt dat deze tag alleen heel klein voorkwam in de cloud van november 2009. Privacy blijkt dus niet zo’n groot onderwerp in de kranten.

Deze ontdekking leidde tot een verbazing aan mijn kant. Het leek mij een actueel punt in het debat rond de ov-chipkaart, maar uit de tagclouds blijken andere problemen meer naar voren te komen in de artikelen. Ook valt op dat het ‘dubbel opstaptarief’ en ‘vergeten uit te checken’ onderwerpen zijn die in beide tagclouds voorkomen en dat dit al een flinke tijd besproken wordt in de kranten. Misschien kunnen we voor de afwezigheid van een grote ‘privacy- tag’ een verklaring zoeken in de publicatie van het Rathenau Instituut. Zij stellen immers dat burgers niet altijd anoniem willen blijven, maar ook gebruik willen maken van de voordelen van een ‘virtuele identiteit’. Is privacy en het beheer van persoonsgegevens een belangrijke kwestie? Of moeten we ons maar aanpassen aan de risico’s die netwerktechnologieën met zich meebrengen?

1. Van ‘t Hof, Christian, Rinie van Est en Floortje Daemen. Check in / Check uit. De digitalisering van de openbare ruimte. Rotterdam; NAi Uitgevers. 2010 [↩]