Over instabiliteit en de rol van de krant

ABSTRACT – Er wordt veel gepraat over de individualisering van de maatschappij en de instabiliteit die het Internet met zich meebrengt. Dit stuk bespreekt een aantal standpunten binnen deze discussie en kijkt aan de hand van een case study hoe de kranten hiermee omgaan.

~

Internet wordt tegenwoordig gezien als een medium van instabiliteit. Niet alleen vanwege haar gedistribueerde aard – dit geeft haar ook een onderhoudend karakter, maar vooral vanwege de snelheid waarmee zij zich ontwikkelt en het daarmee gepaard gaande verlies van centralisatie en controle. We kunnen de culturele omslag niet bevatten. Door haar tempo niet en door haar omvang niet.

Deze angst is enigszins onverwacht opgekomen. Tijdens de opmars van het internet, zo’n vijftien jaar terug, overheerste er namelijk een lichtelijk utopische sfeer. Mensen waren erg enthousiast over de techniek en haar ‘mogelijkheden’. Het is nog steeds zo dat nieuwe media en hun achterliggende techniek zich nog steeds snel blijven ontwikkelen en dit voor veel enthousiastelingen zorgt, maar desalniettemin worden de kritische geluiden steeds sterker.

De koningin: Beatrix

Een duidelijk voorbeeld hiervan was de kersttoespraak van koningin Beatrix. Vorige maand sprak zei:

“In deze tijd van mondialisering zijn snelheden vergroot en afstanden verkleind. Technische vooruitgang en individualisering hebben de mens onafhankelijker en afstandelijker gemaakt. We zijn meer en meer op onszelf aangewezen. Toch blijft een plek waar wij ons thuis voelen, vertrouwen kunnen hebben in de mensen om ons heen en mogen uitgaan van solidariteit enorm belangrijk.”

“Mensen communiceren via snelle korte boodschapjes. Onze samenleving wordt steeds individualistischer. Persoonlijke vrijheid is los komen te staan van verbondenheid met de gemeenschap. Maar zonder enig ’wij-gevoel’ wordt ons bestaan leeg. Met virtuele ontmoetingen is die leegte niet te vullen; integendeel, afstanden worden juist vergroot. Het ideaal van het bevrijde individu heeft zijn eindpunt bereikt. We moeten trachten een weg terug te vinden naar wat samenbindt.” Bron

Dit zorgde uiteraard voor veel reacties. Zo bood Hyves de koningin een account aan, zodat “zij in haar kersttoespraak van 2010 vertellen [kan] of haar sociale leven er op voor- of achteruit is gegaan”.

Een meer inhoudelijkere reactie kwam van D66 politicus Boris van der Ham. In een nieuwjaarsboodschap die hij op YouTube plaatste ging hij in op de koningin en haar kritiek op de individualisering:

Kort gezegd komt hij op voor het individualiseringsideaal, omdat hij vindt dat mensen verdrinken in bureaucratie en hokjesdenken. Hun bijzondere persoonlijkheid gaat in debatten en statistieken verloren, terwijl dit de samenleving juist tot iets moois zou moeten maken. Beatrix heeft het echter over online sociale netwerken en het verdwijnen van de oorspronkelijke, offline netwerken. Van der Ham heeft het over institutionalisering en vertrutting. Er wordt dus een beetje langs elkaar heen gepraat. Gek is dit niet: deze kwestie is complex. Waar komt dit gevoel van verlorenheid vandaan?

De koning: Google

Het World Wide Web is niet één grote anarchie. Als men een centrale kracht binnen het Internet wil aanwijzen, dan komt men zonder twijfel uit bij Google. Het bedrijf draagt de idee van technologische innovatie uit, van het Internet als revolutie. Zo heeft zij vele dingen voor het eerst voor een groot publiek toegankelijk gemaakt: bijvoorbeeld gigabytes aan opslagruimte voor een e-mail account en gratis GPS software in de vorm van Google Maps. Maar langzamerhand ontstaat er ook steeds meer angst voor de ongeremde groei van het bedrijf. Google is tegenwoordig zo groot dat het een heel groot deel van het surfgedrag stuurt. Ten eerste dwingt het toenemende aantal services en de pagerank het surfen in een bepaald stramien. Ten tweede wordt bij het maken van webpagina’s rekening gehouden met Google. Het grote bedrijf presenteert zich echter als neutraal, als een helpende hand en heeft als motto ‘Don’t be evil’. Echter, doorzichtig is de onderneming niet. Integendeel, zo beweerde Alessandro Ludovico op de bijeenkomst Society of the Query. Hij gebruikte de metafoor van de ‘porcelain interface’[1]: Google’s interface ziet er schoon en mooi afgerond uit, maar het verhult de achterliggende mechaniek. De structuur is ondoordringbaar, afgeschermd en onbekend. Dit komt omdat Google belang heeft bij het verzamelen van persoonsgegevens: met name om zo beter te kunnen adverteren, de hoofdbron van alle inkomsten van het bedrijf. Hoe onduidelijker dit proces is – vandaar de porcelain interface – hoe gemakkelijker Google zijn gang kan gaan met het ongemerkt verzamelen van gegevens. Greg Elmer deed onderzoek naar het registreren van surfgedrag door browsers[2]. Bij Google gebeurt dit echter op nog veel grotere schaal, onafhankelijk van de browser.

Op een maatschappelijk niveau is de afbreuk van privacy ook merkbaar. Andrew Keen zegt hierover:

As institutions weaken, the only way we get on, get jobs, training (…) or anything else, is through self-promotion. So one of the great ironic tragedies of this new age is that this radical individualism is killing privacy. It makes privacy almost an economic sin. Those who are private lose[3].

‘Institutions’ betekent hier instanties met autoriteit – niet vanwege marktaandeel, maar vanwege expertise. Mensen moeten zichzelf blootgeven om opgemerkt te worden, zo is zijn argument. Twitter is hier een voorbeeld van. Maar dit heeft ook betrekking  op Google en talloze andere sites. Om gebruik te moge maken van services, moeten mensen privacy inleveren. Pas bij het aanmaken van een account en het aangaan van een overeenkomst, mag er gebruik worden gemaakt van bepaalde services.

Privacy in de kranten

Hoe wordt dit alles verslagen in kranten? Als we kijken naar de artikelen in de database van Metareporter die getagd zijn met ‘privacy’, komen er een aantal dingen naar voren. Onderstaande ‘tag cloud’ is gebaseerd op de tag ‘privacy’, waarbij het woord zelf is weggelaten, evenals de term ‘surveillance’. Dit laatste heb ik gedaan omdat deze term vaak samenvalt met ‘privacy’ en er hierdoor geen specifiekere betekenis naar voren komt. Wat er wel toe doet, is om te kijken welke onderwerpen er aan ‘privacy’ worden gekoppeld.

Opvallend is dat kilometerheffing het meest behandelde onderwerp is. Ten eerste omdat het nog niet ingevoerd is en ten tweede omdat het in mijn ogen een minder grote inbreuk op de privacy zal zijn dan het beleid van Google. Kilometerheffing is niet van toepassing op jongeren, evenals op bijvoorbeeld gehandicapten en ouderen die niet meer kunnen rijden. Privacyinbreuk op het Internet is een uitgebreidere inbreuk op de privacy, maar wellicht wordt het minder opgemerkt en wordt er daarom minder over geschreven in de kranten.

Het is ook zinvol om te kijken naar de tag ‘google’. Zo kan er een idee worden verkregen over de kijk op Google door kranten; welke onderwerpen zij aan dit bedrijf koppelen.

De grootste term hier is Microsoft. Met enige zekerheid kan worden gesteld dat het hier met name gaat over concurrentie, dus puur over economische aspecten. Ook TomTom past binnen dit perspectief. Privacy komt vaak voor in de ‘tag cloud’, maar is niet groter dan ‘tomtom’ of ‘youtube’. Dat de tag ‘tomtom’ vaak is voorgekomen, komt omdat Google in oktober met dit bedrijf ging concurreren. Het is daarom begrijpelijk dat deze hier prominent staat. Privacy heeft minder nieuwswaarde, omdat het een aanhoudend thema is waaraan bijna nooit direct gebeurtenissen aan te koppelen zijn[4]. Toch is het in mijn ogen enigszins zorgwekkend dat de tag ‘tomtom’ binnen een paar dagen evenveel voorkomt als de tag ‘privacy’ verspreid over maanden.

Bij het bekijken van alle tags uit de Metareporter database blijkt privacy echter wel een vaak voorkomend onderwerp:

Wanneer de frequentie van berichtgeving over privacy wordt bekeken, wordt het duidelijk dat het redelijk over de peroide verdeeld is:

Per dag is het dus niet veel, maar de berichtgeving is wel tamelijk constant. Diepgaande genuanceerde kritiek is er amper, maar het thema wordt toch wel vaak behandeld. Zo slecht staat het er dus niet voor.

Krantenstructuur

Kranten verhalen dus best veel over privacy, want er moet in acht worden genomen dat dit vaak een lage nieuwswaarde heeft. De individualisering van de maatschappij komt via dit onderwerp impliciet, maar niet expliciet aan bod. Gedegen achtergrondjournalistiek is er niet veel rondom dit onderwerp. Het is moeilijk te zeggen waarom dit zo is. Het kan aan heel veel zaken liggen, zoals het ontbreken van een gespecialiseerde redactie voor dit soort zaken, of vanwege de eerder genoemde nieuwswaarde, of omdat de kranten dit niet zo belangrijk vinden en dit daarom niet terug te vinden is in hun doelstellingen.

Mij mening is dat dit wel goed zou zijn, kritische stukken over privacy, social networks en participatory culture. Nrc.next lijkt de krant die hierin voorop loopt. Deze krant betrekt nieuwe media in haar opzet (zoals tweets), maar tegelijkertijd tracht zij deze ook in context te plaatsen via traditionele achtergrondartikelen. Zo probeert deze krant staande te blijven binnen de afbrokkelende krantenbranche. En blijkbaar met succes, aangezien het een van de weinige kranten is met een stijgende oplage.

Een dergelijk model lijkt een antwoord te zijn op de problemen die zowel Beatrix als Boris van der Ham aanstippen. Natuurlijk kan deze krant niet volledig op tegen alle gratis content op het Internet. Maar wat succesvol blijkt, is dat zij aan de ene kant lezers op een moderne manier erbij betrekt, bijvoorbeeld door comments van de blog tot grote artikelen in de gedrukte versie te maken; en dat zij aan de andere kant naast kort overzichtsnieuws zich vooral richt op achtergrondnieuws – wat helpt bij het vormen van een context en een stabiele lijn.

Het belang van traagheid

In een tijd waarin content oneindig lijkt en waarin iedereen probeert op te vallen, is vastheid van waarde om mensen rust te kunnen bieden. Nu.nl heeft miljoenen pageviews per dag, maar dat nieuws biedt in mijn ogen weinig basis om over instabiliteit, snelheid en individualisering na te denken. Het voedt dit gevoel alleen maar, door een oneindige stroom aan korte feitjes. Het geeft ons alleen veel schuldgevoelens en weinig houvast om te reflecteren. Het is wat McLuhan probeerde duidelijk te maken met zijn term Global Village: dat het ons met een intens verantwoordelijkheidsgevoel achterlaat, alleen zijn de problemen nu extra moeilijk te duiden met instellingen zoals Google.

De idee dat traagheid in de toekomst misschien wel net zo belangrijk zal worden als snelheid,heeft onder andere Jamais Cascio:

Recognizing that humans can’t compete with the processing speed of computerized systems, the slow movement is a catalyst for rules that support greater reflection and consideration.

Kranten zouden er goed aan doen om te proberen om deze functie op zich te nemen. Er moet dan wel veel gebeuren. Ik zeg ook niet dat de krant per se een papieren krant moet zijn. Maar het bieden van een informatie en discussie platform, zou een hulpstuk kunnen zijn voor het omgaan met de snel veranderende werk- en leefomgevingen.

—

1. http://networkcultures.org/wpmu/query/2009/11/14/allesandro-ludovico-%E2%80%9Cthe-google-paradigm-for-the-final-dictator-it-is-never-enough%E2%80%9D/

2. Elmer, Greg. Profiling Machines: Mapping the Personal Information Economy. Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 2004.

3. http://www.youtube.com/watch?v=ykETC1u0a5g#t=5m44s

4. Zie Galtung, J. & Ruge, M. Holmboe. ‘The Structure of Foreign News. The Presentation of the Congo, Cuba and Cyprus Crises in Four Norwegian Newspapers’. Journal of Peace Research, 1965, vol. 2, p. 64-91.