interGod

Samenvatting

Het is algemeen bekend dat media een grote rol spelen bij de acceptatie van interpretaties van kennis, ideologieën en opvattingen. Media geven cultuur vorm en daardoor ook religie. De focus van deze eindanalyse ligt dan ook op het grensvlak van religie en media. De vraag is in hoeverre deze factoren relaties met elkaar onderhouden en wat dat betekent. Om hier inzicht in te krijgen, wordt de relatie tussen media en religie in historische context geplaatst om op fundamenteel niveau te analyseren in hoeverre communicatiemiddelen en religie elkaar wederzijds beïnvloeden. Hierbij worden voorbeelden gebruikt van het Reformatorisch Dagblad die door twee onderzoekswerkgroepen, respectievelijk Metareporter 2008 en Metareporter 2009 is geanalyseerd. In het huidige informatietijdperk is voor veel mensen informatie in overvloed beschikbaar op het internet. Dit zorgt voor een sterke verspreiding van ideologie , ideeën en opvattingen. In deze analyse wordt betoogd dat deze diversiteit een bedreiging vormt voor de overleving van halstarrige religieuze subculturen met conservatieve opvattingen en ideeën.

Inleiding
Alvorens aan deze eindanalyse te werken heb ik de database van Metareporter 2008 bekeken. Mijn focus lag hier in het verlengde van mijn eerdere analyses en betrof daarom analyses en metareports die door de werkgroep Metareporter 2008 zijn geschreven met betrekking tot het Reformatorisch Dagblad. De bevindingen van de studenten van Metareporter 2008 versterken mijn eigen bevindingen door de overeenkomsten. Uit het artikel ‘Geloofsovertuigingen en nieuwe media in de pers‘ van Rosanne Boas bijvoorbeeld, komen de volgende citaten:

‘Hoewel uit deze analyse misschien niet blijkt of in elk gereformeerd huishouden een computer aanwezig is, is de aandacht die het Reformatorisch Dagblad aan nieuwe media besteedt op zijn minst opvallend te noemen. Een bijstelling van het heersende vooroordeel lijkt dan ook zeker op zijn plaats.’

‘Hoewel een enkele keer tot op zekere hoogte morele paniek wordt gecreëerd rondom nieuwe media objecten, is de toon van de berichten over het algemeen heel neutraal. Hierbij valt wel op dat het onderwerp games nauwelijks aan bod komt.(Metareporter 2008)

Onderstaande citaten komen uit het artikel ‘Analyse: Reformatorisch Dagblad – Mediakluizenaar maar zeker geen digibeet’ van Linda van Fliert:

‘Binnen alle drie de kranten worden actuele onderwerpen met betrekking tot nieuwe media aan bod gebracht en wordt het schrijven van lange artikelen overgelaten aan gespecialiseerde journalisten. Hiermee doel ik vooral op het ND en Trouw, aangezien het RD hier nog uitblinkt als meest conservatieve van de groep. Hoewel hier het internet in zekere mate wordt gezien als platform om te informeren en het geloof uit te dragen is het een medium dat nog steeds niet in al zijn mogelijkheden geaccepteerd kan worden. Door te schrijven over nieuwe media als ‘groot gevaar’ gaat men zich inderdaad terughoudend opstellen en afsluiten van het ‘wereldse’, waardoor een vicieuze cirkel onstaat.’

‘Nieuwe media blijft een thema waar de Gereformeerde kerk nog vrij conservatief tegenover lijkt te staan. Dit blijkt uit de vele uitgelichte artikelen waarin gelovend Nederland in grote getale met problemen kampt met betrekking tot nieuwe media middelen. Ik krijg de indruk dat men niet open lijkt te staan voor deze veranderingen en de computer voornamelijk ziet als gevaar voor kind en gezin, waardoor direct een negatief beeld wordt geschetst van het nieuwe medium.’ (Metareporter 2008)

Op basis van de bevindingen uit mijn eerder uitgevoerde analyse ‘Refo’s troost is het kroost’ kwam de vraag naar voren: Waarom besteedt het RD zoveel aandacht aan nieuwe media gerelateerd aan jongeren? Uit de analyse ‘God is D.O.O.D’ kwam de vraag voort: Waarom stelt het RD zich ogenschijnlijk negatief ten opzichte van nieuwe media? Zoals gezegd, de studenten van Metareporter 2008 stuitten op exact dezelfde bevindingen. Hieruit kan geconcludeerd worden dat het Reformatorisch Dagblad in 2009 ten opzichte van vorig jaar zich niet of nauwelijks anders opstelt ten opzichte van nieuwe media.
Het is mijn intentie met deze eindanalyse aan de hand van literatuur verdieping te geven aan de bevindingen van Metareporter 2008 en 2009 over het Reformatorisch Dagblad waardoor het inzicht in de relatie tussen religie en media wordt vergroot. Per slot van rekening zijn wetenschappers binnen het media- en cultuurwerkveld geïnteresseerd in de relatie tussen media en cultuur. En omdat religie nu eenmaal een groot onderdeel uitmaakt van cultuur laat hier de motivatie van de wetenschapper in spe zich raden.

Analyse
Waarom waren de werkgroepen Metareporter in 2008 en 2009 zo verbaasd over het feit dat het RD zich met meer nieuwe media inlaat dan onze intuïtie ingaf? Komt dit door de aanname dat indien mensen zich beter kunnen informeren met behulp van nieuwe media dit secularisatie in de hand werkt? Bruce bekijkt dit anders:

‘It’s  not the case that religion has declined because people have become better educated and less credulous. …[W]hether something is true and wether it becomes widely accepted are two very different questions’ [1]

Volgens Bruce moet er dus een onderscheid gemaakt worden tussen kennis en de strijd die wordt geleverd om de acceptaties van interpretaties van die kennis. We zullen later in deze analyse zien dat Bruce zijn idee nog helemaal zo gek niet is.

Ook opvattingen vanuit het Verlichtingsdenken zijn mede verantwoordelijk voor de algehele aanname dat religie op zijn retour is:

‘the ‘Enlightenment critique of religion’ were for the most part intellectual rather than empirical; they proceeded from the views about the nature of religion rather than from actual studies of religious behavior. Thus they attacked the truth or moral basis of religion, and because it was believed that such arguments were persuasive, it was held that once people were exposed to them they would stop believing in religion and so religion would die out.’[2]

Zoals blijkt uit bovenstaand citaat is de algemene notie van secularisatie misschien wel geschoeid op verkeerde aannames. Martin Barbero benadrukt bijvoorbeeld dat er door de modernisering een identiteitscrisis is ontstaan en daardoor religie een nog veel prominentere plaats inneemt in de maatschappij:

’caused by modernity, mankind is looking for a new personal and social identity, as well as renewed needs of mystification and enchantment,..[…] modernity has not fulfilled any of it’s promises, with the exception of demystification and the emptying of meaning and sacredness from human thought. Since both media and religion are important cultural intermediations for providing mystery, meaning and sacredness, the necessary interaction between media and religion seems to be one of the most important and crucial issues in the modern world.’ [3]

Volgens Martin Barbero bestaat er dus een relatie tussen media en religie. Wellicht moeten we het begrip ‘secularisering’ herformuleren aan het hedendaagse informatietijdperk om tot een beter inzicht te komen op welke manier religie genesteld is in de maatschappij. Voor hetzelfde geld is er sprake van een toename van het aantal belijdenaren en kunnen we dit alleen zien als we met andere ogen leren kijken. Een lege kerk hoeft per definitie niet meer te duiden op secularisering.

Orale culturen

De vroegste culturen op aarde waren orale culturen. Deze culturen bestonden in de tijd dat het schrift nog niet was ontwikkeld. Schrift heeft voor de mensheid drastische veranderingen meegebracht ‘probably the most powerful communication technology ever-writing-changed human society.’ [3] We hebben de overgang van oraliteit naar geletterd allemaal kunnen ervaren tijdens onze kinderjaren. Zoals iedereen zal begrijpen, hadden orale culturen naast het gebruik van hun eigen geheugen nog geen medium ontwikkeld om informatie vast te leggen. Het nauwkeurig onthouden van gebeurtenissen en kennis zijn echter voor het voortbestaan van de cultuur van essentieel belang. Informatie moest noodzakelijkerwijs overgedragen worden op de jongere generaties om de culturele identiteit te behouden en simpelweg om te kunnen overleven.
Om kennis gemakkelijker te onthouden en over te dragen aan jongere generaties werden verhaalstructuren gebruikt. Nog belangrijker: naast de praktische informatie diende alles wat de orale cultuur definieerde overgedragen te worden aan de jongere generaties. Dus ook de opvattingen over God, geschiedenis en afkomst. Er werden in der tijd gebruik gemaakt van eenvoudige tekeningen, ritmes, rijm en dans die functioneerden als geheugensteunen.[4] Orale culturen waren voortdurend bezig alle kennis op elkaar over te brengen en volgens Soukup waren zij daardoor niet in staat om ‘de zaken even naast zich neer te leggen’ en er op later tijdstip nog eens op terug te komen. Ze waren simpelweg niet in staat om ‘afstand’ te nemen van informatie. Mede daardoor was het denken van orale culturen zeer concreet:

‘orale cultures organize what they know by concrete application rather than by analytic categories: an orale culture would not create a biological system of genera and species but might organize plant and animals by location’ [5]

Simpel gezegd hadden orale culturen een veel concretere en materialistischere band met hun omgeving omdat ze de omgeving gebruikten om hun ideeën direct op te reflecteren en de beschikbare elementen in de ruimte gebruikten om te communiceren. Om de waarde van de informatie te behouden werd er veel aandacht besteed aan de correcte overdracht van informatie tussen personen. Hierdoor vormde creativiteit en daarmee de alteratie van informatie een reële bedreiging voor het voortbestaan van de cultuur. De vorming en het behoud van commune was eveneens van cruciaal belang. Als men iets niet precies meer wist, dan wist de buurman het nog. Individualiteit vormde vanzelfsprekend een bedreiging voor het collectief geheugen.

Geletterde cultuur

Zoals eerder gezegd heeft geletterdheid grote veranderingen teweeg gebracht:

‘as literates we process information differently and we express it differently. We also think differently. Writing effects human consciousness.’ [6]

Voor orale culturen was het van belang om de wijze van expressie consequent te blijven herhalen om informatieverlies te voorkomen. Schrift behoede de expressie van de vergetelheid veroorzaakt door de ‘tand des tijds’. De mens werd een door Walter Ong genoemde ‘time-binder’. De mens kon nu met schrift het heden en verleden met elkaar in verband brengen. Orale culturen waren genoodzaakt exact te onthouden én tegelijkertijd informatie door nieuwe ervaringen aan te vullen of te herzien. Volgens Soukup zorgde geletterdheid ervoor dat het bewustzijn en de gedachtepatronen van de mens veranderden omdat men tijd had om over andere dingen na te denken.

 
’The literate’s approach to the world and to knowledge is distanced, not immediate,’[7]

 
Belangrijker nog is het feit dat schrift creativiteit in de hand werkt. Van een boek kunnen oneindig veel exemplaren worden gedrukt. De waarde van informatie zit daarom niet meer in de consistentie maar in de diversiteit van informatie. Het schrift en de reproductietechnieken maakten het mogelijk om er binnen eenzelfde cultuur verschillende opvattingen over hetzelfde onderwerp op na te houden. Het schrift brak daarom de grenzen van de creatieve geest open en ontwikkelde zich in toenemende mate in abstractere vormen.

Geletterdheid heeft er dus voor gezorgd dat mensen anders gingen denken. Dit moet dan ook in de theologie zijn uitwerking hebben gehad. Dat blijkt uit bevindingen van Soukup die claimt dat de Christelijke theologie in feite gegrond is in de overgang van orale uitingen naar geletterde uitingen

 
‘throughout  the period of scholastic theologie, and flourishing especially in the later medieval period and the Reformation, theology becomes more abstract and more analytic.’ [8]

Hierdoor werden Bijbelse teksten ook drastisch anders geformuleerd, Soukup vervolgd:

 
‘Statements of Church doctrine begin to take form, not of easily memorable oral formulae, but of reasoned (and lengthy) statements- exactly the kind of thing that requires a written text.’. [9]

Zoals duidelijk is geworden uit de analyses van Metareporter 2008 en 2009 hanteert het RD een duidelijk standpunt ten opzichte van nieuwe media die in mijn analyse ‘God is D.O.O.D’ als De Opvallende Orthodoxe Doctrine wordt bestempeld. Mijn motief een zo een ‘verwijtende’ uitspraak te doen was gebaseerd op de koptitels waarmee het RD een ‘waardeoordeel uitspreekt’ waarmee ‘Jongeren die volgens de overtuiging van het Reformatorisch Dagblad onderwezen moeten worden ‘in de geloofsleer’,…’als voorbereiding op de ‘openbare belijdenis.’ in hun opvattingen mogelijk gestuurd worden.
Dit sturende effect, zo blijkt, houdt verband met de ontwikkeling van het schrift maar houdt ook verband met de opkomst van verschillende opvattingen binnen één cultuur. Het uitdragen van duidelijk standpunten en opvattingen is van belang voor het voortbestaan van een subcultuur en kan daarom als een natuurlijk proces worden opgevat.

    
Naarmate mensen steeds meer gewend raakten aan de gedrukte tekst in de Bijbel, ging men steeds meer vertrouwen leggen in de absolute correctheid en waarheid van de gedrukte Bijbelteksten, meent Soukup.[10] Tevens veranderden de interpretaties van de teksten. Een tekst die van oorsprong geënt was op de expressie van een orale cultuur, die meerdere zintuigen aanspraken om een boodschap te communiceren, werd nu niet meer in zijn volledigheid geïnterpreteerd maar op basis van enkele passages die van belang werden geacht. De belangrijkste veranderingen door de ontwikkeling van schrift en reproductietechnieken op een rij, laten zien dat theologen door reproductietechnieken meer teksten tot hun beschikking hadden dan ooit te voren. Men ging, wat volgens Soukup kenmerkend West Europees is, niet langer meer commentaren leveren op geschriften van verhalen uit de orale cultuur, maar er werd uitgegaan van de ‘originele’ tekst en theologen gingen ‘originele’ essays produceren. Anders gezegd: er vond een verschuiving plaats van een oorspronkelijke conversationele benadering van de Bijbel naar de ontwikkeling van dogma’s die volgens Eisenstein een duidelijk doel diende:

‘A large crowd of people who were not gathered together in one place but were scattered in separate dwellings and who, as solitary individuals with divergent interests, were more receptive to intimate interchanges than to broad-gauged rhetorical effects.’. [11]

Ik zou deze uitspraak naast mijn eerder besproken conclusie willen leggen over de door de krant uitgedragen doctrine van het RD die jongeren stuurt in hun opvattingen en de duidelijke standpunten die een belangrijk onderdeel uitmaken van de identiteit van de subcultuur. Daarnaast is de conclusie van Linda van Fliert op basis van gegevens uit Metareporter 2008 over het RD zeer waardevol. Van Fliert trok de conclusie dat het RD nieuwe media als een groot gevaar beschouwd en dat lezers van het RD zich ‘ten aanzien van nieuwe media’ terughoudend opstellen en afsluiten van het ‘wereldse’, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat.

Secundaire orale cultuur

Walter Ong spreekt over de hedendaagse ‘secundaire orale cultuur’ omdat we, net als bij geletterdheid, karakteristieken vanuit de orale traditie hebben meegenomen en geïncorporeerd in onze moderne communicatiemiddelen. Ong geeft een aantal karakteristieken van secundaire oraliteit:
Een secundaire orale cultuur ‘spreekt’ geschreven teksten, bijvoorbeeld in film en op televisie. Tevens hoeft een secundaire orale cultuur niets meer uit het hoofd te leren waardoor de overbodige informatie (zang, ritme en dans) niet meer nodig zijn en een hoger niveau van abstracte teksten mogelijk maakt. Tot slot is een secundaire orale cultuur een audiovisuele cultuur die gebruikmaakt van beelden naast het letterenmodel. [12]
Volgens Soukup staan we pas aan de vooravond van de grootst merkbare veranderingen. Immers, de ontwikkeling van de literaire roman bijvoorbeeld, duurde ook een poos. Wel claimt Soukup het volgende over hedendaagse communicatiemiddelen:

’The communication products of our culture show more complex meanings than most products of literacy; they use multiple narratives, made up on visual images as well as sound and text. And they exist in a world awash with messages that compete for attention.’

Howard Gardner betoogt dat we nu al de cognitieve consequenties dragen van de secundaire orale cultuur die hij als volgt beschrijft:

‘multiple intelligences-the different ways humans interact with and understand the World: analytic, emotional, social, aesthetic, musical, and so on.’ [13]

Conclusie en discussie
Marshall McLuhan’s uitspraak ‘the medium is the message’ is binnen dit kader een treffende oneliner. Het is onweerlegbaar dat naast de inhoud van een boodschap ook het medium een grote rol speelt in het communicatieproces en daardoor de inhoud een andere betekenis kan geven.

De secundaire orale cultuur bevat vrijwel alle kenmerken van een orale cultuur plus extra’s. Het conversationele gebruik van informatie is toegenomen. We spreken volgens Gardner meerdere zintuigen aan om de wereld te begrijpen en zien daarom de wereld én God anders. Deze combinatie zorgt voor een grote verspreiding én diversiteit van nieuwe ideeën en opvattingen. Ik zou daarom binnen het kader van Bruce zijn uitspraak ‘[W] ether something is true and wether it becomes widely accepted are two very different things’ willen zeggen, dat het niet zozeer religie is dat heeft te vrezen van nieuwe media maar dat het de religieuze conservatieve subculturen zijn die door hun eigen conservatisme en halstarrigheid in een secundaire orale cultuur steeds verder afkalven. Zoals blijkt, vereist een nieuwe tijd ook een nieuwe manier van denken. En omdat het publiek door nieuwe media in contact komt met een diversiteit aan religieuze opvattingen zullen ze hierdoor onvermijdelijk beinvloed worden.

Het is voor religieuze subculturen voor hun voortbestaan van belang tegenwicht te bieden aan de beinvloeding die uitgaat van nieuwe media. Misschien kunnen we hieruit ook de motivatie van het RD afleiden in het doen van extreme uitspraken over nieuwe media maar bijvoorbeeld ook over homoseksualiteit. Een gematigder subcultuur valt namelijk niet op in een overvloed van diversiteit aan opvattingen en ideeën. De vraag is alleen, of een opvallende subcultuur eveneens voldoende aantrekkingskracht heeft om nieuwe leden te werven.
Hoewel we niet kunnen weten wat de exacte uitwerkingen zullen zijn van de secundaire orale cultuur en we er om die reden ook liever geen uitspraken over doen, is het wel duidelijk dat er voor de kerk een enerverende periode is aangebroken. In ogenschouw nemend dat de macht in de verspreiding van informatie met internet niet alleen maar ligt bij de vermogende groep die vroeger een drukpers kon betalen, is het des te logischer dat het monopolie op de geclaimde waarheid van een bepaalde interpretatie van de Bijbel niet langer in handen is van de kerk alleen.
Het pad van orale cultuur naar geletterde cultuur en naar secundaire orale cultuur laat iets zien van het veranderlijke communicatiemechanisme. Het laat eveneens zien welke nadrukken er werden gelegd en welke methoden werden gebruikt. Op inhoudelijk valk van theologie is niet meer dieper ingegaan maar zoals Soukop zegt:

‘it does tell us a little bit about how the Church has done it’s thinking.’ [14]

—————————————————————
[1] Herbert, David. Religion an civil society: rethinking public religion in the contemporary world. Ashgate Publishing, 2003.

[4] Hosseini, S.H. ‘Religion and Media, Religious Media, or Media Religion: Theoretical Studies.’ In: Journal of Media and Religion, Routledge, LLC, 2008: p. 56-69.

[2],[3],[5],[6],[7],[8],[9],[10],[11],[12],[13] [14] Soukup, Paul A. ‘The Structure of Communication as a Challenge for Theology.’ Teologia y Vida,  nr. XLIV (2003): p. 102-122.