Big Brother Is Not Watching Us

Abstract
Na de 43 berichten die geschreven zijn over de OV-chipkaart in categorieën ingedeeld te hebben, blijkt dat niet privacy maar de technische problemen met de kaart het meest voorkomende onderwerp is. Door het massale gebruik van nieuwe media en vooral het internet als democratisch medium zal de invoering van elektronische persoonsdossiers minder ‘gevaarlijk’ zijn.

photo credit: illustir

Inleiding
In mijn eerdere analyse ‘Van OV-chipkaart naar OV-flopkaart’ behandelde ik de geaggregeerde berichten aangaande de invoering van de OV-chipkaart in Nederland. Hierin toonde ik aan dat maar liefst 69,77% van de artikelen aangaande de OV-chipkaart negatief  waren over het nieuwe systeem. In augustus 2009 werd de OV-chipkaart als vervoersbewijs ingevoerd in Amsterdam, nadat het systeem een half jaar lang in Rotterdam getest was. In Hongkong en Londen worden soortgelijke systemen gehanteerd voor het openbaar vervoer. Het lijkt erop dat de specifieke persoonlijke OV-chipkaarten vooral worden afgerekend door de privacy-schennis die de kaart zou kunnen veroorzaken. Elke keer als een passagier in-, uit- of overstapt zal diegene de OV-chipkaart langs een scanner moeten halen, zodat het bedrag van de reis automatisch van het saldo afgetrokken kan worden. Dit zou reizen sneller, makkelijker en milieuvriendelijker moeten maken. Is dit doel ook daadwerkelijk bereikt volgens de nationale kranten, 4 maanden na invoering? Is privacy inderdaad het meest voorkomende onderwerp in de artikelen over de OV-chipkaart in de metareporter database? Is de algemene reactie op het systeem van Nederland anders dan in Groot-Brittannie en China? Ik zal de Metareporter database gebruiken om deze kwesties aan het licht te brengen en verder zal ik het thema verdiepen met behulp van surveillance en controle theorieën.

Mijn eerste week reizen met de OV-chipkaart verliep alles behalve vlekkeloos. Ik vergat constant uit te checken, omdat ik gewend was om te maken dat ik weg kwam zodra de deuren van de trams/metro’s/bussen openden om plaats te maken voor  medepassagiers. Dit zorgde ervoor dat ik binnen de kortste keren in de rij stond bij de servicebalie van GVB op centraal station Amsterdam. Ik moest mijn OV-chipkaart aan een baliemedewerker geven en hij draaide een lange lijst uit van mijn reisdetails: inclusief plaats, datum en tijd. Ik schrok van het gemak waarmee een wildvreemde man kon nakijken waar ik dan precies was vergeten uit te checken. Wat voor mogelijkheden geeft deze database onze samenleving en schuilt hierin gevaar?

Theoretisch kader
Vincent Icke vat het gevaar van elektronische persoonsdossiers treffend samen tijdens een aflevering van De Wereld Draait Door maart 2009. Hij legt uit dat alle persoonsdossiers (o.a. elektronisch patientendossier, DigiD, tankpas en OV-chipkaart) bijdragen aan het ‘web van de overheid’ dat om elke burger heen gespannen wordt. De ernstige gevolgen zullen pas duidelijk worden voor de volgende, omdat de huidige generatie de ontwikkelingen ‘slapend’ voorbij zullen laten gaan. (Vincent Icke, 2009) Uiteindelijk komen we in een controlemaatschappij terecht zoals omschreven is door Michel Foucault en George Orwell. De uitspraken van Icke zijn misschien wel heel stellig, maar ze niet onwaarschijnlijk. Het verzamelen van gegevens in een papieren ‘kaartenbak’ is niet hetzelfde als in een digitale database. We zoeken naar een balans tussen het bewaken van onze privacy en toch de overheid een kans te geven beter onderzoek te doen en dus beter beleid te voeren. Door de OV-chipkaart kan beter onderzocht worden waar problemen van het openbaar vervoer zich bevinden en dit op te lossen, maar dit gaat ten koste van de privacy van de burgers. Net als bij de invoering van het elektronisch patientendossier.

Methode
De studenten van het vak Digitale Praktijken hebben van begin september tot eind november van twaalf kranten de artikelen over nieuwe media bijgehouden. De berichten zijn in de database van metareporter.nl opgenomen en geselecteerd op katern, datum en auteur en bovendien getagged op onderwerp. Dit geeft ons de kans om verschillende analyses uit te voeren. Er zijn in totaal 43 krantenberichten geschreven over de OV-chipkaart. Dit zijn er misschien te weinig om kwantitatief onderzoek te doen, maar het geeft wel de mogelijkheid om een kwalitatieve analyse te doen over de inhoud van de artikelen en daar een algemene uitspraak over te doen. Hier volgt een overzicht van de 43 krantenberichten ingedeeld per krant:

In de Metro zijn 8 artikelen geschreven over de OV-chipkaart en gezien het feit dat deze krant verstrekt wordt op stations lijkt het vermelden van dit onderwerp belangrijk voor de lezers. In zowel de Spits, De Volkskrant als het Parool zijn 5 artikelen geschreven over de OV-chipkaart etc. Verder is het interessant om te zien in welke weken en waarom er meer berichten zijn geschreven dan in andere weken. In de volgende grafiek is de betreffende tijdslijn te zien.

In week 40 en week 45 is een piek te zien met een aantal van 6 berichten en in week 39 en 49 zijn er 5 berichten geschreven. Ik zal proberen uit te zoeken wat er in die weken gebeurd is wat zoveel opschudding heeft veroorzaakt. In week 38 is zijn er geen berichten geschreven over de OV-chipkaart, dit zou kunnen komen doordat er ander belangrijk nieuws was wat de aandacht verdiende.

We hebben het in de lessen uitvoerig gehad over het tagsysteem die we hanteren op metareporter.nl en het blijft erg moeilijk om dit systeem met zoveel studenten vlekkeloos te houden. Synoniemen (bv. apple, mac) zijn moeilijk te vermijden, net als persoonlijke opvattingen over de mogelijke onderwerpen van de artikelen. Omdat het aantal artikelen over de OV-chipkaart te overzien is, heb ik besloten om alle artikelen persoonlijk na te gaan en het onderwerp te noteren. Na alle berichten op onderwerp te hebben geselecteerd kwamen de volgende categorieën aan bod:

Analyse
De technische problemen die men heeft ondervonden met de OV-chipkaart is met 27,91% het meest voorkomende onderwerp in de kranten. Het gaat vooral om artikelen over problemen met poortjes, lekken in het systeem en verkeerde afboekingen. Dit gaat in tegen mijn verwachting dat privacy het belangrijkste onderwerp rond de OV-chipkaart zou zijn. In week 40 werd bekend gemaakt dat de OV chipkaart vanaf oktober ook ingevoerd zou worden bij de Nederlandse Spoorwegen. Dit nieuws bekleed een groot deel (13,95%) van de totale database over de OV-chipkaart. Het gaat hierbij vooral om algemeen, neutraal nieuws. Enkele dagen na deze invoering was er wel een bericht dat de invoering van de OV-chipkaart bij de NS zorgde voor chaos op stations, vooral op station Bijlmer Arena. Geld is met 11,63% het volgende belangrijkste onderwerp over de OV-chipkaart. Veel mensen klagen over de verhoogde kosten van enkele reizen. Als reizigers een los kaartje willen kopen in bus of tram, moeten zij minimaal 2,60 euro betalen, dit is maar liefst 1 euro duurder dan de prijs voor de invoering van de OV-chip. Verder zijn er artikelen geschreven over de kosten van vergissingen. Als reizigers vergeten uit te checken, worden zij op den duur hiervoor gestraft. De kosten hiervoor zijn 4 euro. Er wordt geschat dat deze vergissingen de OV-bedrijven in totaal 40 miljoen euro gaan opleveren. Samen met de categorie geld deelt de categorie privacy de derde plaats. Vooral de privacy van studenten wordt aangetast. Rechercheurs zouden kunnen profiteren van de database door deze te gebruiken bij het opsporen van criminelen. Het is opvallend dat privacy op de derde/vierde plaats staat en dat er niet meer berichten over dit onderwerp geschreven zijn. Het zou kunnen komen doordat er al eerder, bij de aankondiging van de invoering van de OV-chipkaart, van alles over dit onderwerp geschreven is. Het is ook niet een onderwerp dat elke dag nieuwswaardig kan zijn, bijvoorbeeld “er is vandaag weer een persoon aangetast in zijn of haar privacy”. Het is meer een onderwerp waar diepgaandere, langere artikelen over geschreven zullen worden.

In de categorie fraude wordt overheerst door de berichten over Ron Meerbeek. Deze 17-jarige jongen had zijn profielwerkstuk over de OV-chipkaart geschreven en was wel benieuwd naar de grenzen van het systeem. Hij vroeg in september 2009 een kaart aan op naam van Osama bin Laden en leverde de bijbehorende pasfoto in. Tot zijn eigen verbazing kreeg hij de pas keurig netjes thuis gestuurd en kon hij er gewoon mee reizen. Dit heeft hij 2 maanden kunnen doen tot een buschauffeur de foto opmerkte. Dit had geen verdere gevolgen voor Meerbeek. Hij kreeg geen boete en de pas werd ook niet geblokkeerd. Het vervoersbedrijf Arriva geeft ‘Translink Systems’ (het bedrijf die de kaarten maakt) de schuld, maar deze zeggen dat het de verantwoordelijkheid is van de reizigers zelf om de juiste gegevens te verstrekken. Uiteindelijk heeft Meerbeek de kaart eigenhandig moeten blokkeren om een einde aan de fraudezaak te maken. Er zijn meer voorbeelden van fraudezaken met de chipkaart. Zo kan de kaart gehackt worden en dan het saldo opgewaardeerd worden, waardoor de hackers gratis kunnen reizen. De kaart bevat dezelfde chip als de OV-chipkaart die in Londen gebruikt wordt (Oyster Card) en is dus ook met hetzelfde gemak te hacken. In Londen zijn niet zoveel klachten als in Nederland over de kaart, onder andere omdat de kaart daar al vertrouwd was voordat de fraudezaken plaatsvonden. Het ministerie van Verkeer en Waterstaat verwacht geen extreme problemen door de fraudegevoeligheid, omdat hier elke dag op gecontroleerd wordt in het systeem en de fraudeurs meteen geblokkeerd worden. (Bron: AD.nl)

Bij overige klachten horen onder andere columns met persoonlijke ervaringen met de OV-chipkaart. De incheckpalen zijn onvindbaar, PvdA is het gedoe rond de chipkaart zat, er wordt minder gegroet door de komst van de kaart en er is gewoonweg ‘massaal geklaag over de OV-chipkaart’. De tweede piek in de berichtgeving vond plaats in week 45 en dit heeft verband met het nieuws over de afschaffing van de strippenkaarten in Rotterdam. Dit zijn net als in week 40 neutrale berichten zonder positieve of negatieve intonatie. De overige voordelen van de OV-chipkaart worden in slechts twee artikelen genoemd. Het is simpeler om over te stappen van voertuig voor chippers en de test in Rotterdam tussen september 2008 en maart 2009 heeft aangetoond dat reizen makkelijker is geworden door de pas.

Oyster Card
Aangezien ik geen vergelijkbare database tot mijn beschikking heb van Londen, zal ik de wikipedia pagina over de ‘Oyster Card’ gebruiken als vergelijkingsmateriaal. De Oyster Card is ingevoerd in 2003, dus het gebruik van de kaart is daar al verder ontwikkeld dan hier in Nederland. We zouden het huidige beleid van het Oyster Card systeem als een toekomstbeeld kunnen zien voor het systeem van de OV-chipkaart.  Het lijkt erop dat bij de Oyster Card dezelfde issues aan het licht zijn gekomen als bij de OV-chipkaart. In Londen zijn er ook veel problemen geweest met in- en uitchecken. Als er vergeten wordt om in te checken en er is controle, dan wordt er een boete gegeven. Ook als er een bedrag wordt gerekend door technische fouten kunnen de gebruikers bellen met het callcenter van Oyster Card en krijgen ze het bedrag op terug. In Londen worden de database van Oyster Card gebruikt door de politie. Er zijn tussen 2004 en 2006 409 gevallen bekend waar de politie de informatie verzameld door Oyster gebruikt om mensen na te trekken. Zou dit in Nederland ook gaan gebeuren? Er zijn in Londen ook vele ‘bugs’ in het systeem gekomen wat erg nadelig was voor de reizigers, ook kwam het vaak voor dat poortjes defect waren waardoor in- of uitchecken niet mogelijk was. Het blijkt dat de komst van elektronische vervoersbewijzen het reizen toch niet altijd makkelijker maakt.

Big Brother is not watching us
George Orwell omschreef in het boek 1984, geschreven in 1948, een controlemaatschappij waarin elke burger ten alle tijden bekeken wordt door ‘De Partij’ en de waarheid van de overheid de waarheid van de burgers moet zijn. Op ongehoorzaamheid staat de doodstraf. Het boek wordt vaak geciteerd bij essays over privacy omdat het heel helder uiteenzet hoe gevaarlijk het toestaan van privacy-schennis kan zijn. In het verhaal gehoorzaamt elke burger het regime van de totalitaire staat en geloven ze volledig zijn haar waarheden. Op een enkeling, zoals de hoofdpersoon, na dan. Orwell had niet kunnen voorzien hoe democratisch het internet is en hoe rebels Nederlanders zijn. Er zijn talloze fora en blogs te vinden waarop tips worden gegeven hoe de lekken in het systeem van de OV-chipkaart misbruikt kunnen worden. Bijvoorbeeld op de blog ‘Het OV-chip systeem is lek’ van NRC Next wordt precies uitgelegd hoe je voor de helft van de prijs van Rotterdam naar Amsterdam kan reizen. Ook heeft een Nederlandse master student aan de Radbout Universiteit Nijmegen voor zijn afstudeerproject een OV-chipkaart gekloond waar hij vervolgens gratis mee kon reizen. In 2008 hebben onderzoekers van dezelfde universiteit hetzelfde gedaan met de Oyster Card. Blijkbaar is de (Nederlandse) mens toch niet zo volgzaam als Orwell dacht.

Conclusie
Ik moet de verwachtingen die ik voor het uitvoeren van deze analyse had bijstellen. Privacy is niet het meest voorkomende onderwerp in de artikelen over de OV-chipkaart. Dit komt waarschijnlijk doordat dit onderwerp al vaak behandeld is in kranten voordat we zijn begonnen met aggregeren. Er is sinds 2006 al bekend dat de OV-chipkaart er zou komen. In augustus 2009 werd hij daadwerkelijk ingevoerd, dus het is logisch dat er dan meer praktische en dus technische problemen aan bod zullen komen. Er wordt bij het gebruik van elektronische persoonsdossiers altijd gevreesd voor de opkomst van een controlemaatschappij zoals in het boek 1984. Het blijkt echter dat vele gebruikers van het systeem OV-chipkaart hier niet aan gehoorzamen maar juist misbruik van maken. Er wordt onderling afgesproken hoe we het beste het ‘regime’ kunnen omzeilen en het internet is hier het ultieme medium voor. Het lijkt dat de komst van nieuwe media een totalitaire staat zoals omschreven door George Orwell onmogelijk maakt.

Bibliografie

Foucault, Michel. Discipline, Toezicht en Straf. De geboorte van de gevangenis. Vertaling Surveiller et Punir. (1975). Groningen: Historische Uitgeverij, 2007.

Icke, Vincent. De Wereld Draait Door. Vara. 16 maart 2009. Streaming: 22-01-2010. <http://dewerelddraaitdoor.vara.nl/Video-detail.628.0.html?&no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=5567&tx_ttnews%5BbackPid%5D=626&tx_ttnews%5Bcat%5D=148>

Orwell, George. 1984. Londen: Penguin Books, 1945.