Wie (niet) weg is, is gezien…

‘In the middle of the 1990s the euphoria unleashed by the Web, collapse of Communist governments in Eastern Europe and early effects of globalization created an impression that we have finally Cold War culture behind’…’And once again, only ten years later it appeared that we are back in the darkest years of Cold War – except that now we are being tracked with RFID chips, computer vision surveillance systems, data mining and other new technologies of the twenty first century’ (Manovich 2009-: p. 202)

Met de komst van technieken zoals GPS, RFID en zelfs Smart Dust worden product-, gebruiker-, of consumentgegevens aan elkaar gekoppeld. In databases worden deze gegevens opgeslagen en verwerkt. Deze gegevens kunnen onder andere de beelden inhouden van beveiligingscamera’s, vingerafdruk op de paspoorten of gegevens die bijvoorbeeld op een Ov-chipkaart staan. Verschillende databases kunnen aan elkaar worden gekoppeld om zo bijvoorbeeld een product (beter) aan te prijzen voor de consument zoals de Ov-chipkaart of om het land beter te beveiligen voor criminaliteit of terreur zoals bijvoorbeeld de invoering van vingerafdrukken op paspoorten. Gegevens worden dus bewaard en gecontroleerd. Is deze toegang en controle van deze gegevens nodig? Privacy komt vaak ter sprake bij deze databases van gegevens. Privacy is belangrijk. Zowel oude media als nieuwe media moeten eventuele privacy schendingen naar voren brengen en aankaarten. Daarom stijgt de vraag waarom de Ov-chipkaart überhaupt is ingevoerd. Zijn al die gegevens van burgers op deze kaart echt nodig? Hoe is de Ov-chipkaart ontstaan?

Uit een  Ov-chip onderzoek van de Universiteit van Nijmegen had Nederland voor de Ov-chip de buskaart en de treinkaartjes sinds 1980. De vervoersbewegingen werden geschat op basis van steekproeven. Deze schattingen geven een globaal overzicht maar zijn beperkt in detail. Men kwam tot de conclusie dat er meer gedetailleerde lijnen moesten worden weergegeven in beweging, om te zien welke lijnen dit nou precies waren. Uit deze constatering is eigenlijk de Ov-chipkaart geboren. Meer informatie over gedetailleerde reizigersvolumes waren hierdoor mogelijk. Alle gegevens van alle afstempelautomaten staan nu op één kaart. Volgens het  Ov-chip artikel van de universiteit hebben sommige bedrijven met deze kaart hier hun eigen doeleinden voor gebruikt. Bijvoorbeeld de RET die dit medium ziet als een verhoging van de veiligheid door alleen mensen met een Ov-chipkaart op stations toe te laten. De NS zou graag in de toekomst een overzicht per persoon willen hebben om voor consumenten een zo goed en gedetailleerd mogelijk reisadvies te kunnen voorzien.

Het is dus een database van gegevens en de NS wil dit ‘zo gedetailleerd’ mogelijk hebben. De noodrem is getrokken door privacy. Kunnen we dit accepteren als burger? Privacy staat immers centraal in de democratie van Nederland, net zoals Vrijheid van meningsuiting waarin de stem van de burger telt. Moeten wij hier als burger onze stem laten horen? Bewustwording van deze kwesties is een eerste stap. Deze stap wordt meestal gezet door nieuwe en oude media om lezers te informeren.

In deze analyse staan daarom oude media zoals de dagelijkse kranten voorop. Hierbij is dus Ov-chipkaart als uitgangspunt genomen. Voor en na de invoering van deze kaart zijn er heel wat discussies en problemen losgekomen. Het systeem werkte niet goed of het bleek dat het systeem makkelijk kon worden gehackt om bijvoorbeeld gratis te kunnen reizen. Ook privacy discussies zijn ontstaan in relatie met de Ov-chipkaart. Er zit namelijk wel degelijk een ‘rauw randje’ aan deze kaart in relatie met privacy zoals het behouden van deze persoonsgegevens. In deze analyse staat daarom dan ook een uitwerking van hoe kranten specifiek de Ov-chip kaart hebben beschreven. De vraag die hierbij centraal staat is dan ook in welke context de Ov-chipkaart is ontvangen door oude media, in dit geval de kranten uit de database Metareporter. Ook zal er worden gekeken naar de Ov-chipkaart en de hoeveelheid privacy artikelen die aan deze kaart zijn gerelateerd. Na deze gegevens uitvoerig te hebben gevisualiseerd en te hebben behandeld zal er in worden gegaan op de uitkomsten van dit onderzoek.Verder zal er dieper worden ingegaan op privacy kwesties in het algemeen om zo een algemeen en duidelijk beeld te vormen van problemen rondom privacy waarin de Ov-chipkaart centraal staat. Hier zullen ook andere auteurs aan bod komen.

Waarom is dit onderzoek van belang? Dit onderzoek is vernieuwend doordat er toegang tot een database is van oude kranten gerelateerd aan nieuwe media artikelen. Deze database is hierin een sterk aspect aangezien de database precies verliep in tijden van de invoering van de kaart. Daarom met deze Ov-chipkaart als uitgangspunt wordt er zo een nieuwe invalshoek genomen. Kranten en media moeten ons inlichten over belangrijke zaken en wat er zowel gaande is. Privacy is onderdeel van onze democratie waarin we leven. Niets is zo belangrijk om je eigen recht te krijgen waar je daadwerkelijk recht op hebt. Het gaat ons allen aan en daarom, met de komst van steeds meer nieuwe technologieën, zal het privacy-recht steeds vaker naar voren komen.

De Ov-chipkaart en krantenartikelen

Om te beginnen is het van belang hoeveel krantenartikelen er in totaal maar ook per krant zijn geschreven die betrekking hebben op de Ov-chipkaart. Dit kan worden onderzocht met behulp van de Ov-chipkaart tags. Het totale aantal artikelen vanaf de maand september tot en met 9 december is 42. Hieronder is een grafiek te zien die de hoeveelheid per krant duidelijk maakt.

Grafiek 1. Hoeveelheid krantenartikelen per krant

We zien dat de Metro en de Spits met 7 en 6 artikelen bovenaan staan. Dit is niet geheel verrassend aangezien deze kranten vaak haantjes de voorste zijn met actuele nieuwe media berichten. Een tegenvaller is de Telegraaf, die als enige maar één artikel heeft geschreven gedurende deze maanden. Terwijl deze krant toch in glorie bovenaan staat in zijn totale artikelen tegenover de rest. Daarnaast is het goed om te zien dat elke krant die is opgenomen in de database ten minste één artikel over de Ov-chipkaart heeft geschreven.

Maar wat zijn de onderwerpen die worden beschreven met betrekking tot de Ov-chipkaart? Hiervoor heb ik de totale 42 artikelen apart bekeken in hun context en de onderwerpen geselecteerd en verdeeld. Hieronder is een grafiek te zien van de verdeling van de onderwerpen over het totale aantal artikelen.

Grafiek 2. Onderwerpen over het totale aantal artikelen

De onderwerpen die niet vanzelfsprekend zijn met behulp van voorbeelden worden toegelicht.

Kostenproblemen: Alle problemen die te maken hebben met de kosten die naar boven kwamen met de Ov-chipkaart. Een voorbeeld is de Ophef over dubbeltarief.

Systeemproblemen: In deze categorie zijn de problemen naar voren gehaald die betrekking hadden op het systeem zoals het NS onderzoekt lek artikel.

Informatie: Veel informatie die betrekking hebben op de invoering van de Ov-chipkaart, vaak betrekking op het wanneer en waar de invoering precies plaatsvindt. Bijvoorbeeld over NS begint invoering Chipkaart.

Politiek: De overheid bekostigt de Ov-chipkaart, in deze artikelen staat vooral de betrekking van de overheid centraal zoals bijvoorbeeld het Streven naar prijsverlaging.

Socialeproblemen: Ook problemen op sociaal gebied zijn ontstaan, bijvoorbeeld Over het minderen van het groeten.

Het blijkt dat de meeste artikelen in relatie met de Ov-chipkaart over het onderwerp informatie te gaan. Dus veel informatie over de invoering van de kaart. Daarnaast wordt er veel aandacht besteed aan problemen van het systeem van de Ov-kaart. Een zeer opvallend aspect is dat er maar 7% van het totale aan artikelen over de Ov-chipkaart gaan. Dit is teleurstellend weinig in relatie met het totale aantal. De vraag die naar boven opduikt is dan ook welke krant de aandacht geeft voor welk onderwerp. Welke krant staat het meest paraat voor een gegeven onderwerp en met name natuurlijk privacy. Hiervoor zijn de onderwerpen en kranten samengevoegd. Om dit zo goed mogelijk te verduidelijken is er gebruikt gemaakt van een normaal schema. Zie hieronder.

Grafiek 3. Convergentie tussen onderwerp en krant

Uit dit schema blijkt dat Het Reformatorisch dagblad alleen artikelen bericht over informatie over de Ov-chipkaart. Terwijl er toch duidelijk veel problemen waren met de invoering van de kaart. Een kwestie van negeren? Daar tegenover zien we dat Het Parool, De Spits, NRC Next, de Telegraaf en de Pers helemaal geen informatie hebben gegeven maar alleen kwesties zien van vooral problemen met de kaart.We zien de Volkskrant aan de top en daarna wederom weer de Metro. Concluderend kunnen we zeggen dat deze kranten het meest gevarieerd en daarom het breedst in het kader van de Ov-chipkaart liggen. Zij informeren, maar beschrijven ook de problemen en geven aandacht aan privacy en politiek. Tot slot zien we dat de kranten AD, Metro en de Pers zich als enigen richten op privacy. Hulde aan deze laatste kranten?

Aangekomen bij een laatste concluderende bevinding zien we hier een overzicht van de onderwerpen opgesplitst in twee groepen. Alle problemen en negatieve kanten zijn geselecteerd als problemen. Alle informatieve en positieve kanten zijn geselecteerd op informatie. Dit is daarnaast ook weer toegespitst per krant. Zie de grafiek hieronder.

Grafiek 4. Selectie van de kranten

Het bleek dat politiek en zijn context ook in de klasse van problemen moest worden ondergebracht. Zo zien we een overzicht dat over de ov-chipkaart het meest is geschreven naar de kant van de problemen en dus negativiteit. Daarnaast is het ironisch wanneer we naar alle contexten kijken binnen de artikelen, dat er maar twee artikelen daadwerkelijk zogezegd ‘positief’ zijn over de invoering van de Ov-chipkaart. Deze staan onderverdeeld in het onderwerp informatie.  Deze artikelen, Reizigersvereniging en Reizen makkelijker zijn opvallend in september geschreven. Na de grote invoering van oktober in de meeste delen van het land is deze positie dus duidelijk veranderd.

De meeste kranten zijn dus vaak negatief of informatief over de invoering. Positiviteit is ver te zoeken. Alle privacy artikelen staan daarrnaast ook onderverdeeld in de problemen. Er is dus wel degelijk een bewustzijn van dit aspect met betrekking tot de Ov-chipkaart. Zijn andere kranten hier dan niet van bewust? Of zien meer dan de helft geen privacy problemen? In het volgende deel zal er dieper op privacy en de Ov-chipkaart worden ingegaan om toch het ‘rauwe randje’ aan te kaarten en te verduidelijken.

Zoals gebleken heeft de invoering van de Ov-chipkaart te maken met de verduidelijking en gedetailleerdheid van vervoersbewegingen. Maar hoe komen deze vervoersbewegingen met maar één kaart tot stand?

Er zijn drie soorten Ov-chipkaarten. Een beschrijving van deze drie soorten is van belang om nader tot de kwestie van privacy te komen. Deze informatie komt wederom uit het Ov-chip artikel van de Universiteit van Nijmegen.

- De eerste is de persoonsgebonden kaart. Deze kaart staat op naam en kan als enige kaart voordelen en kortingen ontvangen. Tegoed kosten en afboekingen kunnen met deze kaart worden opgewaardeerd via betalingsautomaten of een incassomachtiging waarbij het tegoed automatisch wordt opgewaardeerd.

- De tweede kaart is de anonieme kaart. Er staat een reistegoed op maar de persoon is hierbij anoniem en er komt dus geen naam aan te pas. Met deze kaart kunnen er geen voordelen of kortingen worden toegepast. De kaart kan worden opgewaardeerd via de pin of muntgeld.

- De derde kaart is de wegwerpkaart. Deze kaart betreft geen reistegoed. Maar kan alleen worden gebruikt voor een enkeltje. De wegwerpkaart kan alleen niet worden gebruikt bij de NS. Ook bij deze kaart is er geen sprake van voordeel of korting.

De anonieme kaart staat dus onder anoniem. Maar wanneer de kaart wordt opgewaardeerd zullen er ongetwijfeld gegevens van de bankpas houder, onder andere de naam, naar voren komen. Deze kunnen worden gekoppeld aan de persoon die anoniem is. Wil men anoniem reizen zonder dat zijn reisbewegingen met elkaar in combinatie worden gebracht, dan moet men voor elke reis apart een anonieme kaart moeten kopen. Men wordt dus bijna ‘gedwongen’ om een persoonlijke kaart aan te maken. De gebruiker kan alleen hiermee korting krijgen en is het reizen een stuk gemakkelijker. Anoniem of niet, feit ligt er dat er sporen worden achtergelaten waarmee de identiteit van de koper achterhaald kan worden.

Deze sporen vormen volgens Mark Poster onze databody. Deze databody wordt gevormd vanuit alle gegevens die zijn geregistreerd in databases. Door de Ov-chipkaart is er weer nieuwe informatie gevormd die hierdoor weer een stukje bijvoegt aan het totale plaatje van onze databody.  Zowel Poster als Rogers koppelen deze registratie aan het feit dat

‘Consumers are enticed into participating in being watched in exchange for a product’ (Poster 1990: p. 88)

Rogers noemt hierbij een voorbeeld zoals de AH bonuskaart. Waarbij de consument door middel van kortingen wordt verleid om die AH bonuskaart te halen en zich dus te laten registreren (Rogers 2008: p. 7). Bij de Ov-chipkaart moeten wij als burger onze gegevens inleveren in ruil om te kunnen reizen. Het enige verschil hierin is dat wij niet ‘enticed’ oftewel verleid, maar gedwongen want hoe kunnen we anders nog reizen?

Wanneer er een Ov-chipkaart is gekozen en in gebruik wordt genomen moet de gebruiker altijd in-, en uitchecken. Zo kunnen de reisbewegingen worden gezien van een bepaald persoon die van A (inchecken) en B (uitchecken) reist. Het systeem is er alleen niet van bewust wanneer er iemand bijvoorbeeld alleen een bekende ophaalt zonder te reizen. Men checkt in en uit zonder een reisbeweging te kunnen laten zien van A naar B, in dit geval is het van A naar A. Een kennis kan bijvoorbeeld ook iemand anders zijn Ov-chipkaart lenen. Men reist dan op iemand anders zijn persoonsgegevens. Dit kan een bekende zijn maar wat als een crimineel dit doet of iemand die een Ov-chipkaart heeft gevonden? Een crimineel zou op iemand zijn Ov-chipkaart kunnen reizen om zo het systeem te kunnen misleiden. In dit artikel over persoonsgegeven van Bin Laden is het weliswaar niet gebeurd door een crimineel, maar laat wel zien dat het mogelijk is.

Er zijn daarnaast veel problemen en situaties ontstaan bij het ‘beruchte’ in-, en uitchecken. Niet alleen klachten van gebruikers, maar ook de situatie van de ’schandalige’ inkomsten. Het zogenoemde ’straf’-, of ‘vergeetgeld’ houdt in dat wanneer men incheckt en vergeet uit te checken er een bedrag van 4 euro wordt afgeschreven. Met de invoering van de Ov-chipkaart was of is het lastig om dit in-, en uitchecksysteem goed te doen volgens de gebruiker. De verschillende bedrijven zoals de NS, GVB of connexxion hebben namelijk allemaal een apart in-, en uitchecksysteem. Men moest dus wanneer er wordt gereisd met de bus, trein en metro van A naar B, drie keer in-, en uitchecken. Chaos op de stations, maar dus ook bij de bankafschriften. De consument wordt dus flink gestraft voor het feit dat diegene zijn reisbeweging niet goed genoeg laat zien. We zien hier duidelijk wie de macht heeft. Foucault had het over deze machtsverhoudingen in zijn beroemde artikel over Surveiller et punir uit 1975. Hij beschrijft hierin het idee van het Panopticon waarin gevangenen bewust zijn dat ze worden gecontroleerd maar de controlerende niet kunnen zien. De wachters die deze gevangenen controleren zijn in het midden afgeschermd zodat ze onzichtbaar zijn voor de gevangenen. De gevangenen weten hierdoor niet of deze wachters er überhaupt zijn. Er vindt zo een discipline plaats waarin de gevangenen zichzelf aanpassen met zijn of haar gedrag. Kennis over de gevangene is verworven met het idee van macht.  Het idee van het Panopticon is hieronder weergegeven met een filmpje.

Bij het centrale middelpunt ligt de macht. Zo wordt er volgens Foucault enkel door een systeem van kennis, machtsverhoudingen en zelfdiscipline ontwikkelt van de gevangenen. Dit kunnen we ook terugvinden bij het systeem van de Ov-chipkaart. Het systeem controleert de gebruiker op basis van het in-, en uitchecken. Men weet dat men wordt gestraft (4 euro afschrijving) wanneer men zich niet aan dit systeem houdt. Gebruikers van het systeem worden zo dus gedwongen om mee te werken en hun reisbewegingen op basis van persoonsgegevens te laten registreren. Er is kennis van deze persoonsgegevens en zo wordt men gecontroleerd en is hiervan bewust. Wie de macht heeft en wie deze kennis controleert is dus duidelijk te zien.

Wie controleren deze gegevens? De meeste gegevens die zijn geregistreerd worden gecontroleerd door machines en gecategoriseerd in databases. Systemen die gecontroleerd en gestuurd worden door machines zijn niet altijd even waterdicht. Denk bijvoorbeeld aan de ‘grote’ hacker die het Pentagon en NASA had gehackt. Een ‘mission impossible’ die possible leek. Of de studenten die hebben laten blijken dat het RFID systeem wel degelijk een virus kan bevatten. Risico’s zijn dus vrij groot. Het Ov-chipkaart systeem bevat ook het RFID systeem. Is dit systeem dan wel waterdicht? Het is helaas gebleken dat dit niet het geval is. In het volgende filmpje is te zien dat een student de wegwerpkaart  heeft gehackt om zo gratis te kunnen reizen.

Geen waterdicht systeem dus. Dit is nog maar onschuldig. Wat zou er bijvoorbeeld gebeuren wanneer het RFID systeem van de Ov-chipkaart is geïnfecteerd met een virus? Wie zal het weten. Er wordt al vaak bericht over het zogenoemde Identity Theft. Criminelen stelen hierbij de databody van iemand anders, de gevolgen hiervan zijn niet te overzien. Ironisch genoeg zijn er zelfs leerboeken te vinden met als titel Hacken voor dummies. Digitalisering in volle gang, zo ook digitale criminaliteit. Bij privacy gaat het alleen niet om de gevolgen of problemen die kunnen gebeuren met persoonlijke gegevens, maar dat er überhaupt gegevens van personen worden opgeslagen.

Wat kunnen wij als burger en als consument tegen deze controle van gegevens doen? Volgens Rogers is het van belang dat we bewust zijn, en blijven, bij het registreren van gegevens. Hij stelt de vragen hoe, waarom en wat wordt er opgeslagen. Toegang naar de eigen gegevens is noodzakelijk om het privacy recht niet te schenden (Rogers 2008: p. 9). Volgens Beugelsdijk van het CBP moet er worden gestreefd om de burger en consument goed te informeren. Zoals bijvoorbeeld de werking van het RFID systeem en wie of welk bedrijf de gegevens opslaat. Om de eigen stem te laten klinken in deze democratie hebben wij hierin juist de consumentenbond of het bestaan van de CBP nodig. Die ook veel heeft geprotesteerd bij de invoering van de Ov-chipkaart. Zie het bericht over Amsterdamse metro en het bericht over RET. Zij streven naar overeenkomsten en bescherming van de burger.

Hulde aan de kranten die privacy naar voren hebben gebracht? Met betrekking tot de problemen van privacy kunnen we de kranten die deze problemen naar voren hebben gebracht inderdaad feliciteren. Informeren is belangrijk. Het belang van privacy moet bewust en voorop worden gesteld. Met invoeringen zoals de aankomende kilometerheffing, de vingerafdruk in paspoorten of de Ov-chipkaart, hebben wij als burgers geen keus. We moeten het accepteren, want niet accepteren kunnen we niet. We kunnen ons wél bewustzijn van deze zaken en onze gegevens zo goed mogelijk te beschermen door kritisch te blijven. Spijtig dat er zo weinig privacy artikelen waren geschreven in relatie met de Ov-chipkaart. Wellicht zullen de berichten in kranten stijgen op het gebied van privacy en zal dit volgend jaar blijken in Metareporter.

Nederland is een land waarin net als zoveel andere westerse landen democratie voorop staat. Burgerrechten, zoals Vrijheid van meningsuiting en privacy staan hierin centraal. De overheid streeft uiteraard ook voor het verminderen van het terrorisme en criminaliteit. Helaas stijgt de criminaliteit ook mee met de stijging van steeds meer database technologieën. Niet alleen database technologieën spelen hierin een rol, ook natuurlijk de technologieën zoals het toekomstige eerder genoemde Smartdust. De stijging van deze technologieën zal ongetwijfeld blijven stijgen. Daarom zal er in de toekomst nog veel worden gesproken over privacy kwesties. We kunnen er niet meer omheen dat er het zogenoemde ‘Disappearance of disappearance’ plaatsvindt (Haggerty en Ericson 2000: p. 16). Het is nog moeilijk om zonder toezicht of ongecontroleerd te kunnen reizen of zelfs te kunnen leven. Niemand ontsnapt aan tenminste één camera op stations, vliegvelden of winkelgebieden het is een verdwijning van het verdwijnen of het onzichtbaar zijn. Wees daarom kritisch en bewust want ‘Wie niet (weg) is, is inderdaad gezien…

Bronvermelding

Foucault, Michel. Discipline, Toezicht en Straf. De geboorte van de gevangenis. Vertaling van Surveiller et punir (1975). Groningen: Historische Uitgeverij, 2007: p. 270-313.

Haggerty, Kevin and Richard Ericson. ‘The Surveillant Assemblage.’ British Journal of Sociology, 51(4), 2000: p. 605-622. <www.uofaweb.ualberta.ca/sociology//pdfs/survassemb.pdf>

Manovich, Lev. Software Takes Command. Uitgegeven onder CC license November 20, 2008 <manovich.net>

Rogers, Richard. ‘Consumer Technology after Surveillance Theory.’ Mind the screen, AUP 2008.

Poster, Mark. The Mode of Information. Chicago: UCP, 1990: p. 69-98.

photo credit: Aidan Jones

photo credit: alancleaver_2000

photocredit: me and the sysop

photo credit: Travis Hornung

photo credit: jchong

photo credit: Andrew Stawarz

photo credit: Travis Hornung

photo credit: mattbuck4950

photo credit: Very Quiet

photo credit: John Althouse Cohen

photo credit: Ollie Crafoord