Met je neus in de e-reader zitten?

In Nederland krijgen e-readers gestaag voet aan de grond. Boekhandel Selexyz en online allesaanbieder Bol.com introduceren zowel de e-readers als de digitale boeken. Dat de ‘traditionele boekhandel’ Selexyz zich richt op het aanbod van digitale boeken lijkt erop te duiden dat (aanbieders van) oude media noodgedwongen overschakelen naar nieuwe media en daarbij alles wat zo karakteristiek is aan oude media in de steek laten. Gaan we over naar een volledig digitaal tijdperk waarin zelfs boeken niet meer tastbaar zijn?

Volgens de Chief Digital Officer van Selexyz, Angelique Wouters, ligt dit toch anders, of in ieder geval genuanceerder. Wouters stelt dat je van sommige boeken gewoon het origineel moet hebben. Zij ziet de introductie van e-readers en digitale boeken niet als bedreiging voor het traditionele boek, maar als aanvulling. Selexyz opent een aantal nieuwe, grotere boekhandels. “Het grappige is dat, nu steeds meer producten digitaal gaan, een tastbare omgeving waar lezers kunnen speuren tussen de boeken juist noodzakelijk is”, aldus Wouters. Op de website van Selexyz kan een gebruiker de reeds aangeschafte digitale boeken vullen in een eigen visuele, virtuele boekenkast. Ook is het de bedoeling dat de lezer dan kan recenseren en een verlanglijstje samenstellen, waarop anderen kunnen zien wat de lezer nog graag wil hebben. “Een collega kreeg laatst een boek cadeau dat hij al had. Dat zal niet snel meer gebeuren.”

In het verhaal van Wouters ligt een aantal vooronderstellingen besloten die essentieel zijn voor een nieuwe media perspectief.

Het idee van ‘het originele’ is een veelzijdig concept. Ik denk dat ‘origineel’ in een nieuwe media perspectief wordt afgezet tegen een beeld van oude media dat niet helemaal juist is. Duidelijk is dat Wouters aangeeft dat van sommige boeken het gewoon fijn is om een fysiek exemplaar in je kast te hebben staan. Maar zo zegt ze het niet. Haar opmerking duidt op een misverstand dat steeds meer achteloos wordt aangenomen. In haar opmerking ligt de implicatie besloten dat traditionele boeken ‘origineel’ zijn en digitale boeken niet. Alsof van een traditioneel boek ook niet duizenden tot miljoenen exemplaren bestaan. En alsof iets dat digitaal is per definitie niet een origineel kan hebben. Wijlen Jean Baudrillard, Frans socioloog en filosoof, heeft eens gesteld dat wij gebruikers in een wereld leven waar geen originelen meer bestaan: de wereld bestaat uit kopieën zonder origineel (simulacra). Dit geldt mijns inziens ook voor het traditionele boek. Dus in dit opzicht wordt ‘het boek’ als concept niet verlaten en vervangen door een geheel nieuw idee, maar bezit de vernieuwing in ieder geval een eigenschap van het oude medium.

In aansluiting hierop is te stellen dat dit laatste misschien ook besloten ligt in Wouters’ opmerking dat digitale boeken geen bedreiging vormen voor traditionele boeken, maar juist een aanvulling zijn. De komst van het digitale tijdperk schiep bij mensen de verwachting en het vermoeden dat ze een totaal nieuwe tijd tegemoet gingen: een strikte breuk met het fysieke verleden. De ervaring leert dat nieuwe media in verschillende opzichten, maar zeker in grote mate juist verband houden met oude media. Het blijft per slot van rekening een digitaal boek genoemd. Het feit dat het nog als boek wordt beschouwd heeft zijn impliciete redenen. Wouters spreekt dan ook van de noodzaak en het belang van de tastbare omgeving. Een e-reader blijft een tastbaar object, waar een digitaal boek zo wordt weergegeven dat het ook zoveel mogelijk op een boek lijkt. Een e-reader gebruiker heeft ook niet het gevoel dat deze een monitor in de hand heeft. Sterker nog, de weergavetechniek van een e-reader staat verre van de techniek van bijvoorbeeld een LCD-monitor. E-readers maken gebruik van digitale inkt, die eenzelfde indruk wekt als reguliere inkt. Dus ook in deze zin staat een e-reader niet zo gek ver van oude media vandaan.

De verhouding tussen mens en computer (lees: digitale ofwel nieuwe media) wordt vaak als onnatuurlijk gezien. Aanvankelijk werd verondersteld dat het gebruik van een computer zo ver van ons natuurlijk gedrag vandaan staat, dat gebruikers oprecht verward raken. Dit wordt steeds meer aangetast door de nieuwe media en het computergebruik van nu. Denk maar aan een iPhone voor welke een applicatie te downloaden is die het klassieke houten labyrint nabootst. Dat doet deze – met behulp van de bewegingssensoren in een iPhone – erg treffend. Afijn, punt is dat staande gehouden kan worden dat tegenwoordig digitale hulpmiddelen, computers, nieuwe media juist aansluiten op onze natuur. Zo ook de e-reader en de digitale boeken. Wouters spreekt ook van de visuele, virtuele boekenkast. Enerzijds sluit dit aan op ons natuurlijk idee van een traditioneel boek en een traditionele boekenkast, maar dit duidt ook op de eerder genoemde notie van het combineren van oude media met nieuwe media. Bovendien speelt de associatie die men met elektronica heeft een grote rol. Aangenomen wordt dat het voortdurend kijken naar een beeldscherm vermoeiend is. Wellicht dat de e-reader daarom niet direct populair is. Maar vergeet niet dat een e-reader geen beeldscherm is! En natuurlijk zal een e-reader onnatuurlijk aanvoelen, maar in werkelijkheid zal de e-reader een extensie van ons vleselijke zelf geraken; er wordt alles aan gedaan om de computer en ons natuurlijke zelf nader tot elkaar te brengen. Jay David Bolter en Richard Grusin’s notie van remediation komt vrijwel geheel overeen met de beschreven ontwikkelingen. Zij merken op dat nieuwe media helemaal niet zo ver van ons af staan als verwacht of gedacht wordt. Nieuwe media nemen altijd elementen van oude media in zich op en herdefiniëren of remediëren het medium en daarmee ook de content.

En om het nieuwe media verhaal compleet te maken: bij Selexyz krijg je volgens Wouters ook nog eens de mogelijkheid je wensen wat boeken betreft met elkaar te delen, op elkaar te reageren en te recenseren. Als het dan geen nieuwe media is, weet ik het ook niet meer!